Sot problemi kryesor për vendin është korrupsioni i thellë dhe galopant, që Rama e ngriti në sistem. Eshtë një korrupsion endemik, që ka shkatërruar institucionet dhe Shtetin. 

Problemi i tij sot është makuteria e brendshme, nga sekti që drejton dhe e ka ndërtuar vetë: një rreth i mbyllur pushteti, një sekt politik dhe ekonomik që ushqehet nga privilegjet, arroganca dhe pandëshkueshmëria.

Drejtuesit kryesorë të këtij sekti, sot ose janë prapa hekurave, ose në arrati, ose po i shohin hekurat e burgut shumë pranë vetes.

1. Nga parti politike në sekt pushteti 

Partia Socialiste nuk ekziston më. Sot është një ngrehinë që i janë hequr të gjitha tullat dhe ka ngelur një skelet i errët. Ka ngelur Rilindja, e cila nuk funksionon si parti politike me debat, ide dhe korrigjim të gabimeve. PS është shndërruar në një sekt besnikërie personale ndaj Ramës, ku kriteri kryesor nuk është aftësia apo përgjegjësia publike, por bindja absolute ndaj liderit dhe aksesit në burime. Ky model prodhon vetëm një gjë: izolim nga realiteti dhe përshkallëzim të gabimeve.

Flasim për PS përpara Ramës, në kohën e pluralizmit. Se përpara viteve 90-të, nga 1944- 1990, nena e Partisë Socialiste, Partia e Punes, me diktatorët Enver Hoxha dhe Ramiz Alia, i ka borxhe të pafundme Shqipërisë dhe popullit shqiptar, me krimet e kryera ndaj Shqipërisë (por kjo nuk është temë në këtë shkrim).

Me sektin Rama që e ka mbërthyer për gryke, Partia Socialiste ka kaluar në këto 13 vite një transformim të thellë, i cili nuk lidhet më me ideologjinë, programin apo debatet e brendshme politike, por me mënyrën se si e ushtron dhe e riprodhon pushtetin. Nga një parti politike klasike, me struktura, mendim kritik dhe identitet ideor, PS është shndërruar gradualisht në një sekt pushteti, të ndërtuar mbi besnikëri personale, kontroll vertikal dhe përfitim nga burimet shtetërore.

Ka kaluar nga pluralizëm i brendshëm partiak, në bindje absolute. Në të shkuarën, PS ka qenë një parti me rryma, me debate dhe me figura që artikulonin mendime të ndryshme. Sot, çdo formë mendimi kritik është përjashtuar ose neutralizuar. Vendimmarrja nuk kalon më përmes forumeve partiake, por përqendrohet në një rreth shumë të ngushtë drejtues. Kush nuk përshtatet me vijën zyrtare, etiketohet si problematik, tradhtar ose i panevojshëm.

Kjo është një shenjë klasike e shndërrimit nga parti në sekt. Në sekt, besnikëria vlen më shumë se ideja. Pushteti shihet v etëm si identitet politik
PS nuk e përkufizon më veten përmes së majtës, drejtësisë sociale apo shtetit social. Identiteti i saj kryesor sot është pushteti vetë. Qëndrimi në pushtet është kthyer në qëllim absolut, ndërsa çdo mjet për ta ruajtur atë justifikohet politikisht, moralisht dhe propagandistikisht.

Kur një parti jeton vetëm për pushtetin, ajo humb lidhjen me shoqërinë dhe shndërrohet në mekanizëm administrimi interesash ekonomike.

1. Rama po fundoset nga sekti që krijoi vetë

Pushteti i gjatë 13 vjeçar ka krijuar një simbiozë të fortë mes partisë, shtetit dhe një rrethi të ngushtë interesash ekonomike, të përfaqësuar nga oligarkë të afërt me Ramën. 

Koncesionet, PPP-të, tenderët dhe emërimet nuk funksionojnë më si politika publike, por si instrumente për të ushqyer besnikërinë dhe për të mbajtur të bashkuar “sektin” e pushtetit. Ky rreth nuk ka nevojë për konkurrencë reale, transparencë apo meritokraci. Ai funksionon mbi përjashtimin dhe privilegjin.

Në mungesë të debatit të brendshëm dhe ideve të reja, sekti Rama ka zëvendësuar politikën me propagandën. Komunikimi publik është i centralizuar, i kontrolluar dhe shpesh cinik. Kritika nuk trajtohet si sinjal korrigjimi, por si sulm armiqësor ndaj sektit. Në këtë model, qytetari nuk shihet si votues i lirë, por si objekt manipulimi, përmes komunikimit.

Sektet e pushtetit kanë histori të ngjashme. Ato gjithmonë konsumohen nga brenda. Mungesa e kontrollit të brendshëm, e frikës nga humbja e pushtetit dhe e pandëshkueshmërisë, prodhon arrogancë, abuzim dhe shkëputje nga realiteti. Institucionet dobësohen, ligji relativizohet dhe shteti kthehet në vegël të interesave të sektit dhe, në rradhë të parë, Ramës.

Shndërrimi i PS në sekt pushteti nuk është vetëm problem i kësaj force politike. Është problem i demokracisë shqiptare dhe i vetë qytetarëve shqiptarë. Vendi po boshatiset frikshëm. Sekti në pushtet ka mbytur konkurrencën politike dhe ekonomike, ka demoralizuar shoqërinë dhe e ka bërë rotacionin politik gjithnjë e më të vështirë.

Historia politike tregon se partitë që shndërrohen në sekte pushteti nuk reformohen dot. Ato nuk ndryshojnë nga brenda, por konsumohen gradualisht nga lakmia, frika dhe izolimi. Kjo gjë po i ndodh Ramës dhe sektit të tij sot. Në politikë, pushteti pa ide dhe pa korrigjim nuk forcon partinë, por e shkatërron atë nga brenda.

  III. Makuteria si mënyrë qeverisjeje
Pushteti i gjatë ka krijuar një kulturë grabitjeje të sofistikuar: koncesione, PPP, klientelizëm, shpërndarje privilegjesh për një grusht njerëzish të lidhur drejtpërdrejt me Ramën dhe sektin e tij.

Ky sistem nuk ka më nevojë për zhvillim ekonomik real apo mirëqenie qytetare; ai jeton nga rishpërndarja e parasë publike brenda rrethit të ngushtë të pushtetit.

Por makuteria ka një ligj të hekurt: ha veten nga brenda. Sa më shumë pushtet dhe para përqendrohen në pak duar, aq më shumë shtohet konflikti, frika dhe lufta e brendshme për mbijetesë politike dhe ekonomike.

Edi Rama sot duket gjithnjë e më i shkëputur nga realiteti social. Flet me ironi, me sarkazëm, me cinizëm, sepse nuk ka më përgjigje politike. Kur pushteti nuk ka më ide, përdor talljen; kur nuk ka më argumente, përdor propagandën; kur nuk ka më besim, përdor frikën.

Por propaganda nuk mbulon dot rritjen e kostos së jetesës, lodhjen qytetare, ikjen masive të të rinjve dhe ndjesinë e thellë të padrejtësisë në vend.

1. Sektet bien së pari nga brenda
   
   Që të rrëzohen këto lloj sekte nga pushteti, duhet që Opozita të vazhdojë fort denoncimin , paraqitjen e alternativës së saj dhe t’i prijë, nga organizimi e deri në fund protestës, revoltës popullore.

Partia Demokratike, Kryetari Berisha, grupi parlamentar dhe forumet e PD-së po përpiqen maksimalisht ta realizojnë këtë detyrë, që është edhe mision historik për vendin: rrëzimi i kastës, sektit në fuqi. Ky aksion duhet të vazhdojë pa ndërprerje, pa pushim, deri në largimin e sektit grabitës Rama nga pushteti. Sado i kalbur që është, ky sekt nuk rrëzohet vetë. Kjo kërkon protesta të fuqishme dhe revoltë kombëtare, të drejtuar nga opozita.

Kjo është faza ku ndodhet sot pushteti i Ramës: i fortë në dukje, por i brishtë nga brenda; arrogant në retorikë, por i pasigurt në substancë.

Fundi i Ramës po vjen me konsumim. Makuteria nuk prodhon stabilitet afatgjatë. Ajo prodhon vetëm konsumim moral, politik dhe institucional. Dhe kur ky konsumim arrin kulmin, pushteti nuk bie me spektakël, por me rrëshqitje të ngadaltë, me humbje legjitimiteti dhe me largim të heshtur të mbështetjes shoqërore. Edi Ramën sot nuk po e zë brenda makuteria që krijoi vetë dhe sekti i pushtetit që ushqeu për 13 vite me radhë.

Protesta e sotme kombëtare e thirrur nga Partia Demokratike është sinjali më i qartë i fundit të afërt të pushtetit të Ramës. Sot nuk do të jetë thjesht protestë. Sot do të jetë revoltë popullore. Ky pushtet sekti sot praktikisht ka rënë, i fundosur dhe i konsumuar tërësisht në këto 13 vite nga makutëria, korrupsioni, abuzimet, vjedhjet dhe shpërdorimet pa fre me taksat dhe pasurinë e shqiptarëve.

Projektligji “Për disa shtesa dhe ndryshime në ligjin nr. 25/2022 “Për mbështetjen dhe zhvillimin e startup-eve”, të ndryshuar, është i destinuar të dështojë në synimet e tij, për arsyet e mëposhtme:

• Politikë publike pa strategji dhe koherencë për start-up-et  dhe inovacionin

Prej më shumë se një dekadë, sekti Rama në pushtet ka përdorur me këmbëngulje terminologji si start-up, inovacion, ekonomi digjitale dhe sipërmarrje kreative. Megjithatë, pas fasadës gjuhësore fshihet një realitet zhgënjyes: mungesë e plotë e ndikimit real në strukturën ekonomike të vendit.

Start-up-et në Shqipëri nuk janë kthyer as në burim rritjeje ekonomike, as në kanal punësimi cilësor, as në eksportues të teknologjisë apo shërbimeve me vlerë të shtuar. Ato mbeten të pakta, të izoluara dhe kryesisht të mbështetura nga iniciativa private apo donatorë të huaj, dhe jo nga shteti.

Një nga shkaqet kryesore të dështimit dhe papërgjegjësisë së sektit është mungesa e një strategjie kombëtare të mirëfilltë për inovacionin. Dokumentet zyrtare janë thejesht deklarative, pa objektiva të matshëm, pa buxhete të qëndrueshme dhe pa mekanizma vlerësimi.

Programet qeveritare për start-up-et janë të fragmentuara dhe sporadike, ndryshojnë çdo vit, sipas axhendës politike dhe nuk lidhen organikisht me politikat arsimore, fiskale apo industriale. Në vend të një ekosistemi funksional, sekti Rama ka prodhuar vetëm evente butaforike, thirrje formale dhe ceremoni promovimi, por jo politika koherente. Praktikisht, e ka lënë Shqipërinë jashtë hartës evropiane të inovacionit.

Në BE, inovacioni nuk trajtohet si slogan, por si boshti i zhvillimit ekonomik afatgjatë. Strategji si “EU Innovation Agenda”, “Horizon Europe” dhe “Digital Europe” janë të lidhura në BE drejtpërdrejt me buxhete shumëvjeçare, objektiva të matshëm dhe institucione përgjegjëse.

Edhe në rajonin tonë, në Ballkanin Perëndimor, megjithëse në nivele më modeste, vendet e tjera  kanë ndërtuar strategji koherente kombëtare. Serbia ka Strategjinë e Zhvillimit të Ekonomisë Digjitale dhe Inovacionit, Maqedonia e Veriut ka kornizë të integruar për start-up-et dhe ICT, ndërsa Mali i Zi ka orientim të qartë drejt shërbimeve digjitale dhe turizmit smart.

Vetëm Shqipëria nuk ka një strategji kombëtare funksionale për inovacionin dhe mungon lidhja mes programeve deklarative dhe Buxhetit të Shtetit.

• Financim simbolik dhe i keqdrejtuar

Fondet publike për start-up-et dhe inovacionin janë të vogla në raport me nevojat reale, të paqëndrueshme dhe të shpërndara shpesh mbi kritere jo-transparente. Në shumë raste, mbështetja financiare ka favorizuar subjekte të lidhura politikisht me qeverinë, në mënyrë dërrmuese struktura sipërmarrjesh të vogla të krijuara enkas nga patronazhistët. Fondet e taksapaguesve shqiptarë kanë shkuar për projekte pa potencial tregu, duke mos pasur monitorim pas financimit.

Në Bashkimin Evropian, fondet për kërkimin shkencor arrijnë mesatarisht në 2–3% të PBB-së, me shumicën e Vendeve Anëtare që financojnë drejtpërdrejt start-up-et dhe sipërmarrjet fintech, ndërsa ekzistojnë dhe janë shumë aktive fonde publike–private për fazën e shkallëzimit (scale-up). Në Ballkan, Serbia dhe Kroacia kanë fonde kombëtare për inovacionin,ndërsa Bosnje-Hercegovina dhe Maqedonia e Veriut përdorin fonde IPA dhe nga BERZH për start-up-et e tyre, me skema bashkëfinancimi dhe me grante konkurruese.

Tek ne, financimi publik për inovacionin është nën 0.1% të PBB-së. Fondet janë të vogla, të paqëndrueshme dhe të politizuara, ndërsa mungojnë totalisht instrumentet financiare për fazën e rritjes (scale-up).

Rezultati është i qartë: pak start-up-e tek ne mbijetojnë pas fazës fillestare, pothuajse asnjë nuk rritet, shkallëzohet dhe të kthehet në kompani kombëtare.

Ndërsa Bashkimi Evropian ofron lehtësira fiskale për start-up-et inovative, mbështet skemat “stock options” për punonjësit dhe garanton procedura të shpejta falimentimi dhe rikthimi në treg, kurse vendet të tjera në Ballkan, si Serbia dhe Kroacia kanë paketa fiskale të dedikuara për start-up-et dhe fintech-et e tyre, Shqipëria ofron një sistem fiskal të paqëndrueshëm, burokraci të lartë dhe pasiguri ligjore dhe rregullatore.

Start-up-et trajtohen njësoj si bizneset tradicionale, pa lehtësira reale tatimore, skema për aksionet e punonjësve (stock options) dhe pa mbrojtje për dështimin sipërmarrës.

Në këtë mjedis, inovacioni ndëshkohet, ndërsa biznesi spekulativ dhe informal shpërblehet!

• Arsimi dhe kërkimi shkencor: hallka e munguar

Në ekonomitë moderne, start-up-et dhe inovacioni nuk lindin rastësisht, as nga fushata propagandistike, por nga një zinxhir funksional që nis me arsimin dhe kërkimin shkencor. Universitetet, laboratorët kërkimorë dhe qendrat e transferimit të teknologjisë janë burimi kryesor i ideve, talenteve dhe produkteve me vlerë të shtuar.

Në Shqipëri, ky zinxhir është i këputur që në hallkën e parë. Arsimi i lartë dhe kërkimi shkencor nuk janë ndërtuar si motor zhvillimi ekonomik, por si sektorë formalë, të izoluar nga tregu dhe inovacioni.

Qeveria shqiptare ka dështuar të krijojë lidhje funksionale midis universiteteve, qendrave të kërkimit dhe sektorit privat inovativ. Shqipëria ende nuk ka parqe teknologjike funksionale, qeveria nuk akordon ka fonde serioze për kërkimin shkencor dhe nuk nxit komercializimin e ideve akademike. Si pasojë, talenti i ri ose emigron, ose kanalizohet në sektorë me vlerë të ulët të shtuar, ose mbetet i papërdorur.

Bashkimi Evropian po kalon drejt ekonomisë së dijes, industrisë 4.0 dhe teknologjive të gjelbra dhe digjitale. Ballkani po përpiqet të diversifikojë ekonomitë drejt teknologjisë së informacionit, shërbimeve të eksportueshme dhe prodhimit inteligjent.

Vetëm vendi ynë mbetet i mbështetur tek ndërtimi, turizmi sezonal, konsumi dhe remitancat.

Eksodi masiv i të rinjve të kualifikuar është dëshmia më e fortë e dështimit të politikave të inovacionit. Një ekonomi që nuk arrin të mbajë programues, inxhinierë, dizajnerë dhe kërkues shkencorë nuk mund të pretendojë ekosistem start-up-esh dhe  nuk mund të konkurrojë në ekonominë e dijes.

Në vend që të tërheqë talentet shqiptare nga jashtë vendit, Shqipëria eksporton falas kapitalin e saj njerëzor!

Sekti Rama e ka zëvendësuar inovacionin me propagandë. Qeveria ka zgjedhur komunikimin mbi inovacionin, dhe jo ndërtimin e tij, duke gjeneruar inkubatorë “në letër” dhe nisma digjitale pa përdorues realë.

Kjo ka krijuar një iluzion modernizimi, ndërkohë që struktura ekonomike e vendit mbetet e mbështetur në ndërtim, konsum, turizëm sezonal dhe remitanca.

Dështimi i sektit Rama në nxitjen e start-up-eve dhe inovacionit nuk është teknik, por politik dhe institucional. Pa ndryshime rrënjësore në qeverisje, arsim, drejtësi ekonomike dhe klimë biznesi,

Shqipëria do të mbetet një ekonomi periferike, pa kapacitet për të prodhuar vlerë të shtuar dhe mirëqenie afatgjatë. Inovacioni nuk krijohet me slogane, por me institucione funksionale, liri ekonomike dhe besim tek e ardhmja. Këto dimensione ky sekt që kemi sot në qeverisje nuk mund t’i sigurojë.

Qeverisje me korrupsion të përhapur në administratën publike dhe sistemet rregullatore

Dje Departamenti Amerikan i Shtetit publikoi raportin e vitit 2025 për klimën e investimeve në Shqipëri(https://www.state.gov/wp-content/uploads/2025/09/638719_2025-Albania-Investment-Climate-Statement.pdf) .

Raporti i vitit 2025 i Departamentit Amerikan të Shtetit (DASH) mbi klimën e investimeve në Shqipëri ofron një analizë të detajuar mbi mjedisin ekonomik, kuptueshmërinë ligjore dhe sfidat që hasin investitorët e huaj. Ashtu si në vitet e kaluara, raporti evidenton se korrupsioni dhe pastrimi i parave mbeten ndër pengesat kryesore për zhvillimin e qëndrueshëm të investimeve dhe sigurimin e konkurrencës së drejtë në treg.

Menjëherë në faqen e dytë të tij (fragmenti i parë), Raporti i DASH thekson se “…zhvillimi ekonomik i Shqipërisë mbetet i ndjeshëm ndaj (i) korrupsionit të përhapur, (ii) krimit të organizuar, (iii) konkurrencës së shtrembëruar, (iv) mungesës së fuqisë punëtore për shkak të emigrimit, (v) produktivitetit të ulët dhe (vi) një sektori të madh informal”. Investitorët e huaj raportojnë se sfidat kryesore mbeten zbatimi i ligjit, transparenca e ulët dhe burokracia, të cilat shpesh shoqërohen me kërkesa korruptive.

1. Korrupsioni në Shqipëri: pengesë sistemike zhvillimi

Sipas DASH, korrupsioni mbetet i përhapur në nivele të ndryshme të administratës publike dhe sistemeve rregullatore. Investitorët e huaj shprehin shqetësime për tenderat publikë jo transparentë, ku fituesit shpesh lidhen me interesa politike.

Raporti cilëson se tenderat publikë në Shqipëri vazhdojnë të mbeten një nga pikat më të ndjeshme për investitorët e huaj. Sipas tij, fituesit e tenderave shpesh kanë lidhje politike, duke ulur besimin e biznesit ndërkombëtar në një konkurrencë të ndershme.

DASH shpjegon se, megjithëse ligji shqiptar për prokurimet publike është përmirësuar dhe digjitalizimi i procedurave ka reduktuar disa hapësira për abuzim, praktikat problematike vijojnë të mbeten. “Investitorët e huaj raportojnë raste ku kriteret e tenderëve përshtaten për kompani të caktuara, afatet janë të kufizuara dhe ankesat trajtohen ngadalë ose nuk çojnë në ndryshime reale,” thuhet në dokument.

Një tjetër shqetësim i ngritur nga DASH është mungesa e monitorimit efektiv, pas shpalljes së fituesit në tendër. Në shumë raste, projektet shtyhen ose ndryshohen rrënjësisht pasi kontrata është dhënë, duke rritur dyshimet për mungesë transparence dhe favorizime.

Raportet për korrupsion në prokurimin qeveritar janë të zakonshme, me investitorët që raportojnë shpesh raste të korrupsionit qeveritar, që vonojnë dhe pengojnë investimet në Shqipëri. Përdorimi i vazhdueshëm i kontratave të partneritetit publik-privat (PPP) ka zvogëluar mundësitë për konkurrencë, përfshirë edhe nga investitorët e huaj, në infrastrukturë dhe sektorë të tjerë.

Analiza e dobët dhe mungesa e ekspertizës teknike në hartimin dhe monitorimin e kontratave PPP janë shqetësime të vazhdueshme. Disa investitorë amerikanë janë përballur me mosmarrëveshje tregtare të diskutueshme me subjekte publike dhe private, përfshirë disa që kanë shkuar në arbitrazh ndërkombëtar.

2. Gjyqësori, tatimet dhe doganat: çerdhe ndikimi politik dhe korrupsioni

DASH ngre shqetësimin se vendimmarrja gjyqësore në vend mbetet e paqëndrueshme dhe shpesh e ndikuar nga lidhje politike. Ky fenomen, sipas raportit, po dëmton klimën e biznesit dhe po dekurajon investitorët e huaj.

“Procedurat gjyqësore shpesh zgjasin përtej afateve të arsyeshme, duke krijuar pasiguri për investitorët dhe duke rritur kostot e tyre” thuhet në raport. DASH thekson se vonesat në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve komerciale dhe ekzekutimin e vendimeve gjyqësore e bëjnë mjedisin e biznesit më pak të parashikueshëm.

Raporti evidenton gjithashtu raste ku gjykimet kanë ndryshuar nga një shkallë gjyqësore te tjetra pa arsye të qarta ligjore, si dhe shqetësime për ndërhyrje politike në çështje të ndjeshme që përfshijnë kompani private ose interesa të mëdha ekonomike.

Raporti nënvizon se komuniteti i biznesit vendas dhe i huaj në Shqipëri, shprehet se fluksi i madh i të ardhurave të paligjshme nga trafiku i drogës, kontrabanda, evazioni fiskal dhe korrupsioni shtrembëron konkurrencën në treg. Investitorët raportojnë se mund të jenë objektiva të zhvatjes nga administrata publike, media dhe grupet kriminale.

Sipas DASH, praktikat e ryshfetit në inspektimet fiskale dhe në pikat doganore vazhdojnë të jenë një nga pengesat kryesore për një klimë të shëndetshme biznesi në Shqipëri. Raporti e përshkruan korrupsionin në këta sektorë si një fenomen ende të përhapur.

Sipas raportit, një pjesë e bizneseve dhe investitorëve të huaj raportojnë kërkesa të tërthorta për pagesa jozyrtare gjatë proceseve të kontrollit fiskal ose gjatë procedurave doganore. Këto pagesa, shpesh të cilësuara si “shërbime të shpejta”, përdoren për të përshpejtuar zhdoganimin e mallrave, për të shmangur gjoba, ose për të mbyllur kontrolle të hapura tatimore.

“Prania e ryshfetit në këto sektorë jo vetëm që shtrembëron konkurrencën e ndershme, por dëmton dhe besimin e investitorëve të huaj tek institucionet shqiptare,” thuhet në raportin e DASH. Dokumenti vëren se rreziqet për korrupsion mbeten të larta në praktikat e përditshme në këta sektorë të administratës publike.

3. Qeverisje në simbiozë me pastrimin e parave dhe ekonominë e gjerë informale

Departamenti Amerikan i Shtetit (DASH), në raportin e tij për klimën e investimeve për vitin 2025, ka identifikuar sektorin e ndërtimit dhe transaksionet me para në dorë si dy kanalet kryesore ku kryhet pastrimi i parave në Shqipëri.

Raporti thekson se ndërtimi ka njohur rritje të shpejtë gjatë viteve të fundit, shpesh pa një lidhje të qartë me kërkesën reale të tregut ose me burimet e deklaruara të financimit. “Rritja e shpejtë e sektorit të ndërtimit dhe përdorimi i lartë i pagesave cash e bëjnë këtë sektor veçanërisht të ekspozuar ndaj aktiviteteve të pastrimit të parave” thuhet në raport.

Sipas DASH, përdorimi i gjerë i parave fizike në transaksione të mëdha, përfshirë blerjet e pasurive të paluajtshme, krijon mundësi për transferim të fondeve të paligjshme në ekonomi, fonde pa gjurmë të qarta. “Transparenca e pronësisë dhe e burimeve të financimit mbetet e kufizuar, ndërsa kapacitetet e autoriteteve për të hetuar raste komplekse financiare janë ende të pamjaftueshme,” vijon raporti.

Sipas Raportit, ekspertët e tregut e shohin këtë situatë si një këmbanë alarmi dhe paralajmërim serioz. “Ndërtimi po kthehet në një kanal të preferuar për kapitalet e dyshimta, çka shtrembëron konkurrencën dhe rrezikon stabilitetin ekonomik,” thotë për Raportin një analist financiar.

DASH thekson se një pjesë e konsiderueshme e aktiviteteve ekonomike kryhen jashtë regjistrimeve zyrtare, duke përfshirë punësimin pa kontratë, transaksionet pa fatura dhe pagesat cash në përmasa të mëdha. “Kjo ul bazën tatimore, krijon konkurrencë të pandershme dhe kufizon aftësinë e shtetit për të ofruar shërbime publike cilësore” thekson Raporti.

Një element shqetësues që nënvizon raporti është lidhja mes ekonomisë informale dhe pastrimit të parave. Transaksionet e paregjistruara, veçanërisht në sektorët e ndërtimit dhe tregtisë, krijojnë hapësira për futjen e kapitaleve të dyshimta në qarkullim.

xxx

Për ne, Raporti i Departamentit Amerikan të Shtetit i vitit 2025, për klimën e investimeve në Shqipëri është një thirrje e thekshme për veprim. Nëse nuk merren masa konkrete, ekonomia jonë rrezikon të kthehet gjithnjë e më e varur nga kapitalet e pista dhe të humbasë besimin e lëkundur ndjeshëm sot, të investitorëve seriozë dhe partnerëve ndërkombëtarë.

Raporti i DASH rekomandon forcimin e mbikëqyrjes financiare, rritjen e transparencës së pronarëve përfundimtarë të kompanive ndërtuese dhe kufizimin e përdorimit të parasë cash në transaksione mbi një prag të caktuar. Ai sugjeron gjithashtu bashkëpunim më të ngushtë mes institucioneve ligjzbatuese, bankave dhe agjencive ndërkombëtare, për të identifikuar dhe bllokuar flukset e parave të dyshimta. Raporti rekomandon edhe një sërë masash urgjente për luftë efektive ndaj korrupsionit sistemik.

Nëse rekomandimet zbatohen, Shqipëria mund të bëhet më konkurruese në rajon dhe të tërheqë kapital të qëndrueshëm. Në të kundërt, vazhdimësia e korrupsionit dhe dobësitë në luftën kundër pastrimit të parave mund të rrisin rrezikun e reputacionit për vendin dhe të dekurajojnë investime të reja strategjike.

Mirëpo, me sektin Rama në pushtet, të gjitha këto rekomandime serioze dhe profesionale shvlerësohen dhe përfundojnë në koshin e harresës dhe indiferencës, sikurse kanë 12 vite rrjesht që po hidhen. Rama nuk do dhe nuk mund të luftojë konkretisht korrupsionin dhe pastrimin e parave të pista, pasi është promovues dhe shërbëtor i bindur i tyre.

Sekti Rama po hyn në mandatin e katërt, me premtime butaforike për transformim ekonomik, stabilitet fiskal dhe përmirësim të mirëqenies së qytetarëve. Mirëpo programi ekonomik i sektit për katër vitet e ardhshme rezulton jo vetëm i pamjaftueshëm, por rrezikon që në shumicën dërrmuese të rasteve, të prodhojë efekte të kundërta nga ato të shpallura, për arësyet kokëforta të mëposhtme.

1. Program shpenzimesh operative dhe jo shpenzime për zhvillim

Realiteti i ketyre 12 viteve ka treguar se rritja ekonomike ka qenë nën parashikimet dhe është nxitur më shumë nga konsumi dhe remitancat, sesa nga prodhimi apo eksportet, që të jetë një rritje e qendrueshme.

Borxhi publik ka mbetur i lartë, me treguesin e borxhit publik për frymë që është rritur me 1.8 herë nga viti 2013 në vitin 2024(nga 30.5 mijë lekë në 56.9 mijë lekë)! Për Produktin e Brendshëm Bruto(PBB), Programi qeverisës Rama 4, në mënyrë tinzare dhe të pandershme krahason PBB-në në euro të vitit 2013 me PBB-në në euro të vitit 2024, duke u mburrur se e ka rritur në 2.5 herë, në një kohë që kursi mesatar vjetor i këmbimit në vitin 2013 në tregun tonë ishte 140 lekë një euro, ndërsa në vitin 2024 ishte 98 lekë një euro, ose një euro e shvlerësuar në tregun tonë me 42 përqind!

Për rrjedhojë, nëse kursi aktual do të ishte 140 lekë një euro sot, sa ka qenë në vitin 2013, pra të mos kishim mbiçmim joreal të lekut, PBB e vitit 2024 do të rezultonte 16.5 miliardë lekë dhe jo mbi 25 miliardë lekë, që për një periudhë 11 vjeçare nuk quhet ndryshim i konsiderueshëm për një ekonomi. Pra, rritja nuk është siç pretendon programi mbi 2.5 herë por vetëm 1.7 herë.

Thënë ndryshe, gjatë këtyre 12 viteve, sekti Rama ka financuar një pjesë të konsiderueshme të konsumit dhe investimeve përmes borxhit, dhe jo përmes rritjes organike të ekonomisë.

Investimet private nuk janë rritur ndjeshëm për shkak të mungesës së sigurisë ligjore, pasigurisë për pronën dhe politizimit të tregut. Eshte e vertete qe buxheti vjetor është rritur në vlerë absolute ne shumicen e 12 viteve te fundit, por pjesa më e madhe e kësaj rritjeje i është dedikuar pagave dhe shpërblimeve në administratë, shpenzimeve të mirëmbajtjes dhe funksionimit të institucioneve, si dhe pagesave për koncesione dhe PPP, të cilat janë detyrime të paracaktuara afatgjata.

Nga ana tjetër, fondet për investime kapitale, për ndërtim rrugësh, ujësjellësash, shkollash, spitalesh kanë mbetur të kufizuara dhe shpesh janë realizuar nën nivelin e parashikuar.

Rritja e shpenzimeve operative tregon se qeveria nuk ka arritur të kryejë reformat e thella në administratë dhe në sektorin publik. Administrata publike mbetet e fryrë, ku gëlojnë emërimet nepotike ose të patronazhistëve, me kosto të lartë pagash dhe pa rritje të produktivitetit.

Tenderat e shërbimeve publike janë pothuajse të gjithë klientelistë, me kosto të larta dhe rezultat minimal për qytetarin. Mungon efiçienca digjitale, e cila mund të ulte shpenzimet operative dhe të përmirësonte cilësinë e shërbimeve.

Gazeta e rëndësishme zvicerane, Neue Zuercher Zeitung (ne shqip, Gazeta e Zyrihut te Ri) shkruan se projektit te ministres virtual te kabinetit te ri, Diella, i mungon gjëja më e rëndësishme, transparenca. Ajo thekson se “Sipas organizatës Transparency International, Shqipëria është një nga vendet më të korruptuara në Evropë – një pengesë qendrore për anëtarësimin në BE… Publiku e njeh Diellën deri tani vetëm nga faqja E-Albania. Një chatbot, që ndihmon në navigimin e formularëve, nuk është ndonjë gjë revolucionare. Për një mbikëqyrje sistematike të kontratave publike nevojiten sisteme shumë më komplekse sesa një chatbot i thjeshtë. Fakti që Edi Rama njofton tani se Diella do të veprojë si “ministre e inteligjencës artificiale” si në E-Albania, ashtu edhe në kontrollin e tenderëve publikë, e largon vëmendjen nga realiteti. Sepse këtu duhen algoritme të ndryshme. Një AI në fushën e prokurimeve publike, ku bëhet fjalë për miliona euro nga taksat, ka nevojë për një monitorim shumë më të rreptë dhe nga Parlamenti. E paqartë mbetet se kush do ta kontrollojë këtë inteligjencë artificiale në të ardhmen. Diella është e vendosur pranë autoritetit të T.I., AKSHI-t, i cili i nënshtrohet direkt kryeministrit. Ky institucion është shpesh i kritikuar për mungesë transparence”.

1. Program ekonomik jo vizionar dhe i cekët

Investimet kapitale janë ato që gjenerojnë rritje ekonomike afatgjatë. Në të katër programet qeverisëse të sektit Rama, pra edhe në këtë të fundit, ato përfaqësojnë një peshë më të vogël nga viti në vit, duke krijuar stagnim në infrastrukturë, sidomos në zonat rurale.

Programi Rama 4 ka mungesë të theksuar investimesh në arsimin profesional, që do të përgatiste fuqinë punëtore për tregun e punës. Kemi mungesë investimesh në shëndetësi, çka e bën sistemin vulnerabël ndaj krizave, si pandemia.

Një program që synon të shpenzojë më shumë për vete sesa për zhvillim, pavarësisht butaforisë të treguesve gjoja pro afrimit me Bashkimin Evropian, sjell pasoja të drejtpërdrejta për vendin, si rritje e ngadaltë ekonomike, e cila nuk mjafton për të përthithur emigracionin dhe papunësinë. Ai e bën ekonominë dhe mbarë shoqërinë tonë të varur nga borxhi publik, pasi të ardhurat nuk mjaftojnë për të mbuluar shpenzimet e larta operative.

Një program i tillë prodhon çdo ditë dhe orë humbje të besimit tek qytetarët dhe bizneset, të cilat nuk shohin investime që përmirësojnë jetën dhe klimën e biznesit.

Në program shpallen objektiva butaforikë, si 2 miliardë eurove kredi dhe garanci për bizneset,

miratimi i Strategjisë Industriale Kombëtare, apo heqja e çmimeve të referencës për importet.

Përvoja e deritanishme tregon se nga garancitë sovrane kanë përfituar kryesisht bizneset e mëdha, jo ato të vogla dhe të mesme, ndërsa heqja e çmimeve të referencës ul kostot për importuesit, por rrezikon të dëmtojë edhe më shumë prodhuesit vendas, që tashmë përballen me një konkurrencë të ashpër që rrezikon t’i falimentojë, sikurse po ndodh me të 500 fabrikat e sektorit fason.

Strategjitë industriale janë ende në letër, pa projekte konkrete që të ndryshojnë strukturën e ekonomisë. Në Indeksin Global të Inovacionit 2024, Shqipëria renditet e fundit në Evropë, me vendin e 81-të nga 141 vende të botës, duke treguar dobësi në infrastrukturë, institucione dhe inovacion. Kjo bie ndesh me premtimet e sektit Rama për strategji industriale, sepse në praktikë inovacioni dhe teknologjia mbeten shumë të ulëta

Programi qeverisë që po paraqitet sot, vuan nga e njëjta sëmundje e programeve të tre qeverive të tjera të sektit, nga shpenzime të larta operative dhe jo-produktive. Një pjesë e konsiderueshme e buxhetit shkon për paga, administratë dhe tendera shërbimesh, duke lënë shumë pak hapësirë për investime kapitale. Është program rritje taksash dhe presionesh të panumurta mbi biznesin, program aspak vizionar dhe tejet i cekët.

Politika fiskale ka shtuar taksat dhe tarifat mbi bizneset e vogla dhe të mesme, duke penguar rritjen e tyre dhe duke nxitur ekonominë informale.

Është program shpenzimesh për partneritetet publik-privat, të fituara nga oligarkët rreth Ramës, që kanë krijuar detyrime afatgjata për buxhetin, duke ulur fleksibilitetin fiskal dhe duke rritur rrezikun e defiçitit buxhetor.

Për të katërtën herë rradhazi, programi i qeverisë paraqitet me mungesa investimesh në infrastrukturën reale dhe në teknologji, duke lënë sektorin prodhues të pazhvilluar.

Është Program që “garanton” papunësi të lartë të të rinjve. Emigracioni ka vijuar në rritje, duke zbrazur tregun e punës nga forca e kualifikuar dhe nga profesionistët.

Programi qeverisës Rama 4 është program i varësisë së plotë nga remitancat, edhe pse nuk e thotë askund që varet prej tyre! Kjo mund të kuptohej në vitet e para të tranzicionit, por kurrsesi jo tani. E megjithatë, është realitet i trishtë, i pohuar nga shumë organizata ndëkombëtare, se ekonomia e vendit po mbahet gjallë kryesisht nga paratë e emigrantëve, jo nga rritja e brendshme e prodhimit.

Është program i inflacionit të lartë dhe i shtimit të ndjeshëm të kostos së jetesës për të gjitha mallrat e konsumit të përditshem dhe për shërbimet. Politikat buxhetore dhe sociale, edhe për mandatin e katërt të sektit në pushtet, nuk do të ndihmojnë në frenimin e rritjes së çmimeve, duke rënduar më tej konsumatorin.

Në program flitet për një ekonomi dinamike dhe gjithëpërfshirëse, por treguesit socialë nuk e mbështesin këtë tezë. Koeficienti Gini në Shqipëri, i fundit i vlerësuar në faqen Eurostat

rezulton 33, pavarësisht se INSTAT në vitin 2023 e referon gabimisht 30.2. Kjo tregon se pabarazia është e madhe dhe jo të gjitha shtresat e popullsisë kanë përfituar në mënyrë të barabartë nga rritja ekonomike. Në veçanti, shtresa e mesme është tkurrur, ndërsa ajo tejet e pasur, që mund ta quajmë ndryshe edhe oligarkët e Ramës, e kanë shtuar me here pasurinë e tyre, në këto vite të rregjimit të sektit Rama.

Si përfundim, politikat gjoja “zhvillimore” të katër programeve qeverisës së sektit në fuqi e kanë dëmtuar rëndë bazën prodhuese dhe eksportuese të vendit, duke rrezikuar qëndrueshmërinë afatgjatë të ekonomisë shqiptare.

III. Program që buron nga një model ekonomik tërësisht i varur nga paraja e paligjshme!

Programi qeverisës Rama 4 është ngjizje megapremtimesh boshe, në mungesë të plotë të transparencës dhe besueshmërisë. Raportet e organizmave ndërkombëtarë dhe të KLSH-së kanë evidentuar në vijimësi shkelje të rregullave të prokurimit dhe keqmenaxhim të fondeve buxhetore, duke e bërë edhe programin e sotëm një instrument jo të zhvillimit, por të klientelizmit dhe patronazhit politik.

Programi qeverisës Rama 4 është Program i lejimit për 12 vite rrjesht të evazionit skandaloz fiskal të kompanisë Bankers, e cila ka raportuar kosto të larta operative, duke ulur bazën e tatueshme për tatimin mbi fitimin dhe duke gjeneruar fatura të fryra për shërbime dhe pajisje nga kompani të lidhura. Kompania ka gjalluar me abuzimet e saj nën indiferencën e plotë dhe ndoshta edhe bashkëpunimin mafioz të sektit në fuqi, përmes raportime për shitje të naftës nën çmimin e tregut ndërkombëtar, duke ulur të ardhurat e raportuara, duke realizuar transferim fitimi të paligjshëm jashtë Shqipërisë.

Sikurse e thekson me qartësi Instituti Konservator Shqiptar, në studimin e parë të plotë për ekonominë shqiptare: “Modeli Ekonomik i Shqipërisë – Varësia nga paraja e paligjshme, pasojat dhe zgjidhjet, megjithëse rritja ekonomike ka qenë mesatarisht rreth 4% gjatë viteve 2022–2024, kjo rritje është artificiale dhe e mbështetur kryesisht te ndërtimi dhe shërbimet – sektorë që furnizohen në masë të madhe nga pastrimi i parave të jashtëligjshme. Prodhimi industrial ra me 7.7% në vitin 2024, bujqësia (në rënie prej tremujorit të fundit të vitit 2021), ra me 2.7%, ndërsa produktiviteti ka qenë në rënie të vazhdueshme.

Instituti cilëson se, sipas të dhënave të OKB-së, flukset e paligjshme që hyjnë në Shqipëri arrijnë në një vlerësim konservator, 1–4 miliardë euro në vit, ose 5–17% të PBB-së (raporte të tjera e japin përqindjen dhe më të lartë), duke shkaktuar (i) forcim të pashpjegueshëm të lekut (+30% ndaj euros në periudhën 2015–2025), (ii) deformim të modelit zhvillimor, (iii) thellim të deficitit tregtar, me rënie të vazhdueshme në produktivitet dhe eksporte, (iv) rënie në vend të fundit për sa i përket klimës së biznesit; (v) lulëzim artificial të ndërtimit, ku vetëm 22% e financimit vjen nga bankat dhe pjesa tjetër nga burime të panjohura, si dhe (vi) rritje të varfërisë dhe të përjashtimit social në mbi 40%.

Raporti i Instituti Konservator Shqiptar thekson krizën demografike. Mbi 1.1 milionë qytetarë, sipas EUROSTAT, kanë emigruar që prej vitit 2014, ndërsa nataliteti ka rënë në nivelet më të ulëta në botë. Kjo e bën Shqipërinë një vend që po humb fuqinë punëtore dhe perspektivën afatgjatë të zhvillimit dhe të demografisë.

Në tërësi, programi ekonomik i qeverisë Rama 4 tregon fokus vetëm tek menaxhimi i status quo-së së një rritjeje të vakët dhe shterpë ekonomike, sesa tek zhvillimi strategjik i vendit.

Nëse nuk ndryshon filozofia programore, nga konsum në investim, Shqipëria rrezikon të mbetet në një cikël të varfër rritjeje, ku shpenzimet publike shërbejnë vetëm për të mbajtur në këmbë administratën dhe për të vijuar majmjen e oligarkëve të Kryeautokratit Rama, e jo për të krijuar të ardhme më të mirë për qytetarët.