(Kryeredaktor dhe Kryetar i Bordit të Revistës Shkencore të KLSH-së, “Auditimi Publik”, për periudhën mars 2012-qershor 2020. Revistë katërmujore që publikohet në gjuhët shqip dhe anglisht. Numri i parë i saj ka dalë në maj 2012). Me iniciativën e Kryetarit të Kontrollit të Lartë të Shtetit Dr. Bujar Leskaj, revista shkencore “AUDITIMI PUBLIK” u ofrua për periudhën maj 2012-qershor 2020 si një periodik 4-mujorenë fushën e kërkimit, publicistikës dhe informacionit për shkencat e auditimit publik dhe financave publike. Kjo revistë (materialet e së cilës janë botohen në shqip dhe anglisht) ka njohur bashkëpunime të personaliteteve të njohura të auditimit publik ndërkombëtar, si dhe kumtesa, referate, ese, artikuj shkencorë të personaliteteve të shquara të vendit në të gjitha disiplinat shkencore që lidhen me administrimin e pasurive publike dhe parave të taksapaguesit shqiptar, duke shërbyer si tribunë për ide dhe opinione në fushën e auditimit, kontabilitetit dhe financave publike. Specialistë të enteve publike dhe private, akademikë, profesionistë të pavarur dhe publicistë kanë dhënë mendimet e tyre të vyera  për çështjeje të caktuara me interes publik,  bazuar në moton e INTOSAI-t “Experentia mutua omnibus prodest-Nga eksperienca e përbashkët fitojnë të gjithë”.

_____________________

REVISTË KATËRMUJORE kërkimore-shkencore-informative Shqip- Anglisht. Shtypur në Shtypshkronjën “Classic Print” Tiranë, 2012-2020. Tirazhi: 200 kopje. ISBN 978-9928-159-03-4

Projekt Ideja paraqitur në Komisionin e Ekonomisë dhe Financave si kandidat i nominuar nga Presidenti i Republikës
(datë 14 dhjetor 2011)
Sfidat e kohës së sotme janë tejet kërkuese dhe e vendosin një institucion auditimi, specifikisht Kontrollin e Lartë të Shtetit (KLSH), përballë një sprove të madhe. Në mbarë vendet me ekonomi tregu është bërë përparësi absolute disiplina buxhetore dhe financiare e administrimit publik. KLSH në rolin e tij si institucioni më i lartë i kontrollit ekonomiko-financiar në vend, sidomos i kontrollit të performancës së administrimit dhe financave publike, mbart një përgjegjësi të spikatur për miradministrimin e pronës shtetërore dhe zbatimin e buxhetit të shtetit, nëpërmjet një kontrolli të përdorimit të burimeve në mënyrë ekonomike, me efektivitet dhe efiçiencë.
Ndryshimet ekonomiko-politike që ndodhën pas vitit 1990 mundësuan krijimin e një institucioni të auditimit të financave publike sipas formateve që ekzistojnë në vendet me ekonomi tregu. Në kushtet aktuale ku tranzicioni në një ekonomi tregu është në përfundim, në kushtet e një krize ekonomiko-financiare në vendet Europiane si dhe në ndjekje të standardeve ndërkombëtare të auditimit, të cilat evoluojnë vazhdimisht, është i domosdoshëm avancimi në një vizion të ri modern për një institucion suprem auditimi.

1. Vizion koherent për KLSH, mbi bazën e eksperiencave më të mira të vendeve të BE-së dhe respektimit rigoroz të standarteve ndërkombëtare të auditimit, INTOSAI.
   KLSH duhet të synojë formatimin e punës duke e organizuar atë sipas parimeve të deklaratave të Meksikos (2007) dhe të Johanesburgut (2010), sipas praktikave më të mira të institucioneve simotra në vendet më të përparuara të Bashkimit Europian dhe e mbështetur tërësisht në kornizën e plotë kushtetuese dhe ligjore të vendit. Në punën e tij, KLSH mund dhe duhet të pasqyrojë pesë parimet kryesore të një qeverisjeje të mirë, specifikisht: transparencën, përgjegjshmërinë, efektivitetin, pjesëmarrjen dhe koherencën në veprime. Për ta kryer këtë, ky institucion suprem auditimi (ISA) mund dhe duhet të realizojë më fuqimisht standardet ndërkombëtare të kontrollit, si dhe Deklaratat më të fundit të miratuara nga INTOSAI në dy kongreset e saj në Meksikë 2007 dhe në Afrikën e Jugut 2010, duke thelluar përmbajtjen e deklaratës së Limës të vitit 1977. Deklarata e Meksikës konsolidoi tetë parimet e pavarësisë së Institucioneve të Larta te Kontrollit si më poshtë:
2. Ekzistenca e një kuadri të përshtatshëm dhe efektiv kushtetues/statutor/ligjor dhe zbatimi “de facto” i tij.
3. Pavarësia e drejtuesve dhe anëtarëve të Institucionit Suprem të Auditit (SAI), duke përfshirë sigurinë e rezidencës dhe imunitetin ligjor në kryerjen normale të detyrave të tyre.
4. Një mandat mjaftueshmërisht të gjatë dhe liri e plotë në kryerjen e funksioneve të SAI.
5. Akses të pakufizuar ndaj informacionit.
6. E drejta dhe detyra të raportojnë për punën e tyre.
7. Liria për të vendosur për përmbajtjen dhe kohën e raporteve të auditimit dhe për t’i publikuar dhe shpërndarë ato.
8. Ekzistencën e mekanizmave efektivë që ndjekin rekomandimet e SAI.
9. Autonomi financiare, menaxheriale /administrative dhe pasja e burimeve të duhura njerëzore, materiale dhe monetare.
   Në një këndvështrim të tillë, audituesi publik duhet të tregojë profesionalizëm dhe integritet në respektimin e këtyre standardeve bazë ndërkombëtare. Ai duhet të thellohet sidomos në zbatimin e kërkesave të Nenit 163 të Kushtetutës dhe në zbatimin e Parimit të Tretë të Deklaratës së Meksikos , i cili kërkon që SAI-t të fuqizohen për të kontrolluar:
   • përdorimin e parasë publike, të burimeve ose aseteve nga një mbajtës ose përfitues i tyre, pavarësisht nga natyra ligjore e tyre;
   • mbledhjen e të ardhurave që duhet t’i shkojnë qeverisë ose institucioneve të tjera publike;
   • ligjshmërinë dhe rregullsinë e llogarive të qeverisë ose institucioneve të tjera publike;
   • cilësinë e menaxhimit dhe raportimit financiar; si dhe
   • përdorimin e burimeve ne mënyrë ekonomike, efiçencën dhe efektivitetin e qeverisë ose institucioneve të tjera publike.
   FMN në Kodin e tij të Praktikave të Mira mbi Transparencën Fiskale në vitin 2007 kërkon që politikat dhe rolet menaxheriale të sektorit publik të jenë të qarta dhe të njohura nga publiku. “Financat dhe politikat publike duhet gjithashtu të jenë subjekt i kontrollit nga një strukturë kombëtare auditimi, e pavarur nga ekzekutivi” (Pika 4.3.1 e Kodit). Nga ana tjetër, Marrëveshjet e Johanesburgut (të njohura edhe si Deklarata e Afrikës së Jugut mbi Standardet Ndërkombëtare të Auditimit të Lartë) në Kongresin e nëntorit 2010 të INTOSAI janë njësoj të rëndësishme për KLSH-në, sepse përqendrohen në vlerën dhe përfitimet nga Institucionet e Larta të Kontrollit, si dhe në sfidat e kohës. INTOSAI ka miratuar në këtë kongres një plan strategjik 2011-2016 me 6 përparësi:
10. Siguro pavarësinë e Institucioneve Supreme të Auditit (SAI);
11. Zbato standardet ndërkombëtare, të përmirësuara, të miratuara në Kongresin e 2010-ës;
12. Fuqizo ndërtimin e kapaciteteve të SAI;
13. Trego vlerën dhe përfitimet nga SAI;
14. Çoje më tej luftën kundër korrupsionit;
15. Rrit komunikimin mes vendeve anëtare të INTOSAI-t “(Deklarata e Afrikës së Jugut, nëntor 2010), përparësi të cilat mund dhe duhet të jenë pjesë e planeve strategjike të një institucioni suprem auditimi.
    KLSH duhet të përsosë metodologjinë e punës së tij drejt realizimit të një metode auditimi të bazuar gjithnjë e më shumë në vlerësimin e riskut, ç’ka do të rriste efiçencën dhe do të kursente burimet që aktualisht shpenzohen gjatë auditimeve tradicionale. Është i domosdoshëm përqendrimi në kualifikimin dhe specializimin e audituesve (specializim sipas llojeve të auditimeve dhe sipas sektorëve) duke përmirësuar trajnimin dhe duke vendosur një sistem të edukimit të vijueshëm në vendin e punës. Kërkesat e Ligjit organik të Buxhetit dhe të Ligjit për Menaxhimin e Sistemit Buxhetor në Republikën e Shqipërisë, si dhe ligje të tjera, të cilat plotësojnë procedurat e administrimit të pronës shtetërore dhe të raportimit financiar, do ta fokusojnë më mirë punën e KLSH-së në vlerësimin e mënyrës së administrimit dhe të përdorimit të burimeve. Objektivat e një plani zhvillimi duhet të ndërtohet mbi përparësitë e rezolutave më të fundit të INTOSAI në Meksiko dhe në Afrikën e Jugut, duke realizuar Prioritetin e Tete të 12 Rekomandimeve të Komisionit Europian ndaj Shqipërisë, të përmbajtura në Progres Raportin e KE-së për vitin 2011 për thellimin e luftës ndaj korrupsionit, sipas të cilit “kërkohet të tregohet një zbatim efiçient i strategjisë dhe planit të veprimit antikorrupsion” (Progres Raporti i KE-së për Shqipërinë 2011, f. 28).
    Nga ana tjetër, Marrëveshja e Stabilizim Asocimit me BE shtron detyrën: “Bashkëpunimi mes Palëve do të përqendrohet në fushat prioritare që lidhen me legjislacionin e Komunitetit në fushat e kontrollit të brendshëm financiar publik (KFBP) dhe auditimit të jashtëm. Palët do të bashkëpunojnë në mënyrë të veçantë për të zhvilluar një sistem efikas të KFBP (Kontrolli Financiar i Brendshëm Publik) dhe sisteme të auditimit të jashtëm në Shqipëri, në përputhje me standardet dhe metodologjitë e pranuara botërisht si edhe me praktikat më të mira të BE-së” (Neni 90 i MSA). Në këtë drejtim, KLSH do të forcojë bashkëpunimin dhe ndërveprimin me institucionet e BE-së dhe partnerë të rëndësishëm si SIGMA, duke synuar të përfitojë maksimalisht nga mbështetja e tyre, për t’a përputhur në mënyrë të plotë aktivitetin e institucionit me standardet e kërkuara nga BE për një institucion suprem auditimi. Një rëndësi të veçantë në performancën e auditimit publik ka rritja e bashkëpunimit me SIGMA-n, me qëllim që nëpërmjet proceseve të asistencës dhe rishikimit të jashtëm (Peer review) të ndihmohet zhvillimi strategjik i KLSH-së me vektor praktikat më të mira të vendeve anëtare të BE-së.
16. Thellim i misionit të KLSH në luftën kundër korrupsionit dhe abuzimeve në administrimin e pronës publike
    KLSH gjatë viteve të fundit është përpjekur të japë kontributin e tij për zbulimin dhe evidentimin e korrupsionit dhe abuzimeve në shumë nga institucionet shtetërore të kontrolluara. Megjithatë, të gjithë jemi të ndërgjegjshëm se jo gjithmonë janë arritur rezultatet e synuara, si për dobësi të vetë Institucionit, ashtu dhe për faktorë të tjerë jashtë tij. Në këtë aspekt, mbetet ende shumë për të bërë. Funksioni parandalues i KLSH ndaj korrupsionit dhe abuzimit, nëpërmjet analizës së riskut dhe kontrolleve të bazuara mbi këtë analizë, si dhe auditim i performancës kanë lënë gjithashtu shpesh herë për të dëshiruar. Për kushtet ku sot zhvillohet ekonomia, mes presioneve të forta nga kriza dhe vështirësitë ekonomike të vendeve përreth, misioni parandalues ndaj korrupsionit dhe abuzimeve ndaj ekonomisë shtetërore merr një rol të rëndësishëm, duke ditur masën e madhe të dëmit që shkakton mashtrimi financiar dhe korrupsioni, si dhe fokusin që ka marrë sot lufta kundër korrupsionit. Luftën pa kompromis ndaj korrupsionit e shtron edhe parimi Nr. 5 (Çoje më tej luftën kundër korrupsionit) i Deklaratës së INTOSAI në Johanesburg në vitin 2010, si dhe Rekomandimi nr. 8, i Komisionit Evropian për integrimin e Shqipërisë. Kjo përpjekje ka përparësi edhe në vendet më të zhvilluara dhe demokratike të Europës. Kështu, sipas Zyrës Kombëtare të Auditimit(NAO) në Britaninë e Madhe ”Puna jonë me luftën ndaj mashtrimit financiar na lejon të përgatisim një perspektivë unike në uljen e kostos së korrupsionit për ekonominë e Britanisë së Madhe. Ne e vlerësojmë koston e korrupsionit dhe mashtrimit financiar në më shumë se 30 miliardë paund në vit. Ne inkurajojmë përhapjen e praktikave më të mira dhe një kuptim më të gjerë të rreziqeve të këtyre dukurive mbi ekonominë, si një mënyrë të punuari për të ulur dëmin që sjellin këto dukuri” (NAO, Botimi “Praktika të mira në trajtimin e korrupsionit dhe mashtrimit financiar”, f. 4, 2008).
    Konferenca Ndërkombëtare e AntiKorrupsionit, e zhvilluar në Afrikën e Jugut, 12 vite më parë (tetor 1999), hodhi bazat e një përafrimi efektiv në punën parandaluese të institucioneve të auditimit të lartë ndaj korrupsionit dhe abuzimeve. Në dokumentin e saj kryesor, të titulluar “Roli i Institucioneve Supreme të Auditimit në Luftën kundër Korrupsionit”, thuhet se ”Institucionet Supreme të Auditimit (SAI) ranë dakort se është e vështirë të zbulosh format e shumta të korrupsionit, duke qenë se humbja dhe dëmi i shtetit nuk del domosdoshmërisht në regjistrat e llogarive ose në deklaratat financiare të subjektit që kontrollohet”. Megjithatë, treguesit statistikorë dëshmojnë për një lidhje mes treguesve të ndryshëm të financave publike dhe nivelit të perceptuar të korrupsionit. Prandaj dhe ISA bien dakort që ligjet dhe rregullimet, së bashku me kontrollin e duhur, mund të parandalojnë dhe zvogëlojnë mashtrimin financiar dhe korrupsionin. Shembuj të sektorëve veçanërisht të ekspozuar ndaj korrupsionit janë:

• mbledhja e taksave dhe e burimeve të tjera të të ardhurave;
• administrimi i tenderave, prokurimeve dhe kontratave;
• koncesionet, lejet dhe liçensat;
• marrja në punë e personelit të administratës;
• doganat; dhe
• procesi i privatizimit (“Roli i Institucioneve Supreme të Auditimit në Luftën kundër Korrupsionit”, f. 4, 1999). KLSH duhet të thellojë analizën e vet të riskut në auditimin financiar pikërisht në këta sektorë, duke e fuqizuar dhe e kombinuar rolin e tij luftues ndaj korrupsionit me rolin parandalues, të cilin duhet ta ushtrojë fuqimisht.
  Magnus Borge, drejtor i Inisiativës së Zhvillimit të INTOSAI dhe botues i dokumentit të mësipërm, shprehet në qershor 2008 se “roli qendror i ISA në luftën ndaj korrupsionit është promocioni i menaxhimit financiar të shëndoshë dhe inkurajimi i mekanizmave të fortë të kontrollit të brendshëm në strukturat publike. Në veçanti, sisteme të fuqishëm të menaxhimit financiar, të bazuar në raportimin financiar efektiv dhe në publikimin e çdo deviacioni kanë një efekt ndalues tek ata që tentojnë të kryejnë korrupsion”. Sipas Konferencës Ndërkombëtare të Anti-Korrupsionit në Afrikën e Jugut, “Institucionet Supreme të Auditimit (SAI) ndjekin disa praktika në identifikimin e fushave me rrezik të lartë korrupsioni dhe abuzimi, që nga rishikimi i punës së auditit të vitit të kaluar tek vlerësime sistematike të dobësisë së programeve, projekteve apo institucioneve, të bazuara nga histori abuzimi të së kaluarës, nga dobësia menaxheriale ose nga denoncimet e mediave. Këto dy përafrime përfaqësojnë koncepte të ndryshme të vlerësimit të riskut. Në përafrimin e parë, programet, projektet dhe institucionet renditen me risk të ulët, të mesëm dhe të lartë për të përcaktuar një plan auditimi. Kjo i lejon institucionit të auditimit suprem të alokojë burime tek institucioni apo programi vulnerabël, duke ndërtuar edhe procedura auditimi shtesë, nëse do të ishte e nevojshme. Pothuajse gjithnjë auditimet në subjekte me risk të lartë kanë identifikuar aktivitet korruptiv dhe abuziv domethënës.
  Përafrimi i dytë përqendrohet në sektorë e fusha veprimtarie, më shumë se sa në institucione e projekte të veçanta qeveritare dhe shtetërore. Ai bëhet baza e një strategjie për të targetuar sektorin që u jep një kërcënim të fortë burimeve publike dhe për të synuar pakësimin ose eliminimin e këtij kërcënimi“ (Magnus Borge, “Roli i Institucioneve Supreme të Auditimit në luftën ndaj korrupsionit”, dokumente përmbledhëse të Konferencës Ndërkombëtare të AntiKorrupsionit në Afrikën e Jugut, f. 16, 1999). Mendoj se këto përafrime kanë vlerë aktuale për veprimtarinë e KLSH-së dhe duhet të përqendrojnë vëmendjen e stafit të saj. Lufta ndaj korrupsionit dhe roli parandalues i KLSH-së ndaj veprimeve korruptive dhe abuzive me pronën shtetërore do të jenë politika dhe veprime qendrore në Strategjinë e zhvillimit të institucionit 2012-2015, vijim i strategjisë së tanishme 2009- 2012, duke përsosur metodologjinë e kontrollit.

1. Kthim i vëmendjes tek auditimi i performancës, krahas konsolidimit të auditimit financiar
   Deri tani audituesi publik në Shqipëri ka prevaluar auditimin financiar, duke u përqendruar me shumë në kontrollin e mbajtjeve të llogarive dhe në disiplinën financiare, pa konsideruar me përparësi treguesit e efektivitetit, eficiencës dhe rezultatin ekonomik të institucionit shtetëror objekt i kontrollit.
   Sipas INTOSAI, auditimi i performancës përkufizohet si:
   a) auditimi i përdorimit ekonomik të burimeve në aktivitetet administrative, në përputhje me parime dhe praktika administrative të shëndosha, si dhe me politikat e duhura menaxheriale;
   b) auditimi i efiçiencës së përdorimit të burimeve njerëzore dhe financiare, si dhe të burimeve të tjera, duke përfshirë ekzaminimin e sistemeve të informacionit, treguesve të performancës dhe të sistemit të monitorimit, dhe
   c) auditimi i efektivitetit të performancës në lidhje me përmbushjen e objektivave të subjektit të kontrolluar, si dhe auditimi i impaktit aktual të aktiviteteve, i krahasuar me impaktin e synuar”(INTOSAI, “Manual Zbatimi për Auditimin e Performancës”, f. 3, 2004).
   Sipas eksperiencës britanike, “matja e performancës është kuptimi i asaj çfarë marrim për paranë që shpenzojmë”. Punonjësi, audituesi i performancës duhet të jetë i gatshëm të ndihmojë kolegët e institucionit qeveritar që kontrollon për t’i orientuar në:
   • zhvillimin e planeve dhe treguesve të performancës;
   • përmirësimin e cilësisë së të dhënave;
   • regjistrimin e performancës dhe raportimin ndaj drejtuesve dhe publikut;
   • përdorimin e masave të performancës për të përmirësuar apo motivuar performancën;
   • lidhjen e performancës me vendimet e alokimit të burimeve • kryerjen e vlerësimeve organizative (Manual i NAO “Matja e performancës qeverisëse, 2010”, f. 28, qershor 2010). Sipas z. Amyas Morse, kryetar i Zyrës Kombëtare të Auditimit (NAO), Britani e Madhe, “Matja e performancës së qeverisë është jetësore. Tregon nëse taksapaguesi po merr vlerë për paranë dhe i lejon njësive qeveritare të mësojnë nga eksperienca dhe të përmirësojnë performancën. Çdo tregues matjeje performance duhet të jetë i qartë, i matshëm dhe drejtpërsëdrejti i lidhur me burimet e përdorura për të siguruar shërbimet apo produktet e performancës” (nga fjala e z. Morse mbajtur më 14 korrik 2010 përpara Dhomës së Lordëve). Ky aspekt i matjes së performancës së institucioneve që kontrollon mund të shndërrohet në dobinë kryesore të punës së KLSH, krahas parandalimit të korrupsionit dhe abuzimeve.
   Ndarja e detyrave në të mund të çojë në të ardhmen e afërt dhe në një specializim të një pjese të inspektorëve të KLSH në auditues performance, ku roli korrigjues, orientues dhe këshillues mbizotëron.
   Auditimi, nëse aktivitetet administrative janë bërë në mënyrë ekonomike ka për qëllim të vlerësojë nëse ato janë në pajtim me parimet bazë dhe praktikat me të mira të administrimit dhe në pajtim me politikat e pranuara te drejtimit në ekonomi.
   Auditimi i efiçiences, ka për qëllim të vlerësojë përdorimin eficent të burimeve financiare dhe burimeve të tjera; ai përfshin edhe ekzaminimin e sistemeve të informacionit, vlerësimin e matësve të performancës dhe sistemet e monitorimit dhe procedurat që duhet të ndjekin entitetet e audituara për të korrigjuar mangësitë e vërejtura. Auditimi i efektivitetit ka për qëllim të vlerësojë efektivitetin e performancës, në lidhje me arritjen e objektivave të entitetit të audituar dhe gjithashtu, edhe ndikimin (impaktin) aktual të aktiviteteve krahasuar me ndikimin e parashikuar.
   Auditimi i performancës nuk është një auditim i rregullt (pra që kryhet me procedura e standarde të përcaktuara) dhe që përfundon me një opinion të formalizuar. Rrënjët e tij nuk lidhen me auditimin e entiteteve private. Ai konsiderohet një ekzaminim i pavarur që nuk bëhet mbi një bazë që ripërsëritet. Për nga natyra, ky auditim është më i gjerë dhe i hapur për gjykime dhe interpretime. Në dispozicion të tij ka një varg metodash të zgjedhjes për investigimin dhe vlerësimin dhe nga ana tjetër ai kërkon një varietet të madh të njohurive, krahasuar me ato që kërkohen për auditimin tradicional. Thënë ndryshe, auditimi i performancës i shërben vlerësimit të përgjegjshmërisë publike, e cila nënkupton faktin që individët që janë përgjegjës për zbatimin e programeve qeveritare ose drejtimin e ministrive kanë përgjegjësinë për drejtimin e tyre me efektivitet dhe efiçiencë. Auditimi i performancës është një mënyrë për ushtrimin e kontrollit dhe marrjen e informacionit mbi mënyrën e drejtimit dhe rezultatet e aktiviteteve të ndryshme qeveritare nga veprimtarët kyçë, ku përfshihen: taksapaguesit, Parlamenti, drejtuesit ekzekutivë, qytetarët e zakonshëm, shoqëria civile dhe media.
   Auditimi i performancës shërben për t`ju dhënë përgjigje pyetjeve si: A merret shërbimi më i mirë nga paratë e shpenzuara? A është e mundur që paratë të shpenzohen më mirë ose në një mënyrë më të zgjuar?
   Auditimi i performancës është i lidhur ngushte me mirëqeverisjen. Kriteri kryesor i qeverisjes së mirë është pikërisht fakti që të gjitha shërbimet publike (ose programet qeveritare) t’i nënshtrohen auditimit.
   KLSH është përpara një sfide të fortë për ta përqendruar punën tek auditimi i performancës, pse ai i shërben vlerësimit të përgjegjshmërisë publike. Përqëndrimi i vëmendjes tek auditimi i performancës do të jetë ndër shtyllat kryesore të planit të ri strategjik 2012- 2015 të KLSH. Në të, manuali i auditimit të performancës do të zbatohet jo thjesht si një procedurë, por do të konceptohet si një filozofi e të menduarit dhe vepruarit nga i gjithë stafi i KLSH. Një filozofi pune që konsideron se kontrolli nuk është një qëllim në vetvete, por në radhë të parë një instrument parandalimi ndaj korrupsionit dhe abuzimit me pronën shtetërore, një instrument korrigjimi dhe këshillimi të institucionit që kontrollohet. Së bashku me audituesit e brendshëm të institucioneve shtetërore, në bazë të Ligjit Nr. 9720 dt. 23.04.2007 “Për Auditimin e Brendshëm në Sektorin Publik” , si dhe me inspektorët financiarë publikë të Ministrisë së Financave, në bazë të Ligjit Nr. 10294 dt. 01.07.2010 “Për Inspektimin Financiar Publik”, KLSH do të koordinojë punën e auditimit financiar, për të mos patur dublime të panevojshme, duke u përqendruar vetë si institucion tek auditimi financiar, dhe shumë herë më tepër se sa tani, tek auditimi i performancës.
2. Realizim i sinergjizimit të politikave dhe veprimeve me strukturat e tjera shtetërore të së njëjtës fushë, si me Departamentin e AntiKorrupsionit pranë Kryeministrisë, me Drejtorinë e Përgjithshme të Auditimit dhe me Drejtorinë e Inspektimit Financiar Publik pranë Ministrisë së Financave dhe në veçanti me Prokurorinë e Shtetit, duke ruajtur pavarësinë e KLSH, si organi më i lartë i kontrollit ekonomiko-financiar.
   Praktika e deritanishme ka dëshmuar se KLSH ka humbur efikasitetin e ndërhyrjeve të tij në rastet kur ka vepruar i vetëm, ose kur e ka konceptuar veprimtarinë e tij veçmas nga institucionet e tjera të ngjashme me të. Prej kohësh tashmë ka lindur nevoja e një bashkëveprimi konkret dhe intensiv me struktura shtetërore që kryejnë detyra të afërta me një pjesë të detyrave të KLSH, si Departamenti për Luftën ndaj Korrupsionit në Këshillin e Ministrave, Drejtoria e Përgjithshme e Auditimit dhe Drejtoria e Inspektimit Financiar Publik pranë Ministrisë së Financave, apo edhe që vijojnë punën pas propozimeve të KLSH, sikurse është Prokuroria e Shtetit, si organ qendror i akuzës së Shtetit.
   Strategjia Anti-Korrupsion 2008-2013 e qeverisë Berisha kërkon një bashkëpunim më të ngushtë të institucioneve kryesore që e luftojnë korrupsionin, të bazuar në angazhime të përbashkëta të institucionalizuara dhe pikërisht: “Shkëmbimin e informacionit, jo vetëm ndërmjet agjencive të zbatimit të ligjit, por të çdo organi shtetëror që luan rol dhe ka përgjegjësi në parandalimin dhe luftën kundër korrupsionit, i cili synon shkëmbimin e informacionit jo si pjesë e detyrimit e përgjegjësisë ligjore e institucionale të zakonshme, por mbi baza funksionale, proaktive dhe me periodicitet më të shpejtë “(f. 16, Strategjia Ndërsektoriale e Parandalimit, Luftës kundër Korrupsionit dhe Qeverisjes Transparente 2008-2013).
   Duhet theksuar se KLSH nuk i cënohet pavarësia kur sinergjizon politikat dhe veprimet e tij me institucionet e lart përmendura, por përkundrazi i rritet efektiviteti dhe efiçienca e tij, në përmbushjen e detyrimeve kushtetuese.
   Unë, në rast se votëbesohem nga Ju, do të propozoj dhe do të kërkoj menjëherë realizimin e një bashkëveprimi institucional, nëpërmjet Memorandumeve të Bashkëpunimit me të katër strukturat e lartpërmendura. Për këtë ekziston baza ligjore e duhur. Për shembull, Neni 26 i Ligjit Nr. 9720, datë 23.04.2007 “Për Auditimin e Brendshëm në Sektorin Publik” e kërkon shprehimisht bashkëpunimin me KLSH, si dhe po ashtu edhe Neni 8, pika “d” e Ligjit Nr. 10294, datë 01.07.2010 “Për Inspektimin Financiar Publik”. Në këto marrëveshje, krahas shkëmbimit reciprok të informacionit, nëse do të gjykohet në dobi të punës, mund të planifikohen dhe ndërhyje e kontrolle të përbashkëta(sidomos për tre strukturat e para), për të rritur efektivitetin dhe efiçiencën e auditimit.
   Një përqasje e tillë është një praktikë pune e hasur dendur në vendet më të zhvilluara të BE-së anëtare të INTOSAI (p.sh., Zyra Kombëtare e Auditimit në Britaninë e Madhe për parandalimin e korrupsionit dhe mashtrimit financiar bashkëpunon me Autoritetin Kombëtar të Parandalimit të Mashtrimit Financiar dhe me Komisionin Britanik të Auditimit. Të njëjtin bashkëpunim realizon Bundesrechnungshof-i gjerman, organi suprem i auditimit në Republikën Federale të Gjermanisë, me gjykatat rajonale gjermane).
   Një bashkëpunim i veçantë lypset të jetë ai i KLSH me organin e Prokurorisë së Shtetit, duke parë rastet shumë të rralla të deritanishme, kur denoncimet dhe rekomandimet e KLSH kanë gjetur jehonë në punën e Prokurorisë. Një aktmarrëveshje, një memorandum bashkëveprimi me këtë institucion do t’i hapte rrugë jo vetëm thellimit të njohjes reciproke mes të dyja institucioneve, por edhe kuptimit më të mirë të natyrës së punës së njëra-tjetrës dhe rritjes së informacionit dhe kanaleve të komunikimit dhe bashkëpunimit. Shpesh mungesa e informacionit dhe e komunikimit në nivelet e duhura, ka bërë të dështojnë përpjekjet për bashkëpunim. Ju garantoj se nëse ka ndonjë draft apo marrëveshje me Prokurorinë, ai do të çpluroset dhe do të marrë formën e duhur të një bashkëpunimi konkret dhe intensiv në të ardhmen e afërt. Nëse nuk ka, kjo marrëveshje do të jetë ndër veprimet e para që do të ndërmerren.
   Nga ana tjetër, rezultatet e kontrolleve të kryera nga grupe të përbashkëta me institucionet e lartpërmendura, ose të mbikëqyrura apo konfirmuara nga ekspertë të institucioneve paralele janë të mirëpritura dhe pse mbartin një peshë më të madhe në publik dhe japin mesazhin e fuqishëm të angazhimit të përbashkët të të gjitha strukturave shtetërore për luftën ndaj korrupsionit dhe abuzimeve me administrimin e pronës shtetërore.
3. Intensifikim i konsultimeve me Komisionin për Ekonominë dhe Financat të Kuvendit të Shqipërisë për përafrimet strategjike të KLSH 2011- 2018, në funksion të rritjes së cilësisë së shërbimit ndaj Kuvendit, si një detyrim kushtetues.
   Në zbatim të neneve 162 dhe 164 të Kushtetutës dhe të detyrave të lëna nga Rezoluta e Kuvendit të Shqipërisë, datë 02.06.2011 për konsolidimin e bashkëpunimit me Kuvendin, në përmirësimin e akteve ligjore e nënligjore, veçanërisht të ligjit për Kontrollin e Lartë të Shtetit, në përmirësimin e administrimit të vlerave materiale e monetare dhe rritjen e shkallës së zbatimit të rekomandimeve të institucionit, KLSH do të organizojë dhe mbajë gjithnjë operativ një kalendar takimesh e konsultimesh me përfaqësues të Kuvendit, sidomos me Ju, anëtarë të Komisionit për Ekonominë dhe Financat. Bazuar në përvojën tuaj si legjislatorë dhe profesionistë të fushës, KLSH do t’ju adresohet në vijimësi për ide dhe sugjerime lidhur me përpilimin dhe zbatimin e planit të tij strategjik të zhvillimit 2012-2015. Ky plan do të vlerësojë përpjekjet e Planit Strategjik 2009-2012 në drejtim të përmirësimit të kuadrit ligjor, të përsosjes së metodologjisë së kontrollit, të rritjes së burimeve njerëzore dhe të mbështetjes administrative, përfshirë teknologjinë e informacionit, por do të thellohet në rekomandimet e kongreseve të fundit të INTOSAI, të cilat mendoj se nuk njihen sa duhet(duke u nisur dhe nga pasqyrimi në website-in e KLSH).
   Në zbatim të detyrimit kushtetues, KLSH do të shërbejë tërësisht si struktura numër një dhe më e besueshme e informimit të Kuvendit për mirëadministrimin e pronës shtetërore, si për shumicën ashtu dhe për pakicën parlamentare, nëpërmjet raporteve periodike të saj dhe takimeve e konsultimeve të herëpashershme me anëtarët e Kuvendit, por sidomos të Komisionit tuaj. Informimi kushtetues dhe ligjor ndaj Kuvendit do të shtrihet me efektivitet dhe profesionalizëm edhe drejt publikut.
4. Intensifikim i bashkëpunimit me ekspertët universitarë dhe akademikë të auditimit të financave publike, si dhe me organizata të kontabilitetit dhe të fushave të tjera të ekonomisë
   Mbështetur në nenin 15 të Ligjit organik të KLSH-së, i cili shprehet se ky institucion mund të kontraktojë ekspertë të përkohshëm. KLSH, për vete sfidat qe e presin ka nevojë të grumbullojë pranë vetes ekspertizën më të mirë të fushës, duke forcuar lidhjet dhe madje duke i vendosur ato në baza institucionale me organizatat e kontabilistëve, me ekspertët dhe profesoratin e financave publike në universitetet kryesore të vendit dhe me akademikët e kësaj fushe. KLSH duhet të ketë lidhje dhe të zhvillojë konsultime të herëpashershme për veprimtarinë e saj me IEKA dhe me organizatat e tjera profesionale të fushës. Kjo nuk përbën aspak nënvleftësim ndaj ekspertizës së vetë institucionit, por do të jetë në dobi të rritjes së profesionalizmit të stafit të KLSH, për të përballuar me efektivitet auditimet e rëndësishme, në veçanti atë të performancës. Bashkëpunimi mund të jetë shumëformësh, duke i ftuar këta ekspertë si lektorë në trajnimet e stafit të KLSH, duke i angazhuar në grupet e kontrollit, apo në kontrollet e performancës së sektorëve të caktuar të ekonomisë, me risk të lartë, si dhe për testimin e vetë stafit të KLSH. Ekspertiza e fituar prej tyre ka vlerë si mendim i pavarur dhe i një niveli të lartë profesional. Një përqasje të tillë e rekomandon edhe FMN në Kodin e tij të Praktikave të Mira mbi Transparencën Fiskale(Pika 4.3.4 faqe 4 e Kodit), kur thotë se “ekspertë të pavarur duhet të ftohen për të vlerësuar parashikimet fiskale…”.
   Sfidat e reja e bëjnë të domosdoshëm rritjen e kapaciteteve të audituesve të KLSH. Të gjithë jemi të ndërgjegjshëm se niveli i tyre profesional nuk është ai i duhuri, pavarësisht nga përpjekjet e bëra, duke u nisur që nga viti 1992.
5. Intensifikimi i bashkëpunimit me organizatat ndërkombëtare INTOSAI dhe EUROSAI, me institucionet e larta të kontrollit të vendeve të BE-së, të vendeve të rajonit dhe në veçanti me Zyrën e Auditorit të Përgjithshëm të Kosovës
   Deklarata e Johanesburgut(2010) e INTOSAI-t i ka kushtuar një pikë të veçantë të saj(pika 6) bashkëpunimit mes Institucioneve Supreme të Auditimit të vendeve anëtare. Është për t’u vlerësuar bashkëpunimi i deritanishëm i KLSH me Zyrën Kombëtare të Auditimit në Britaninë e Madhe dhe me Gjykatën Hollandeze të Auditimit në përgatitjen e planeve strategjike. Ky bashkëpunim duhet vijuar dhe thelluar edhe më tej, në formën e vizitave të shkëmbimit të eksperiencës dhe/ose të trajnimeve që ekspertë të SAI-ve të këtyre vendeve dhe të shteteve të tjera të zhvilluara në BE, ose të Komitetit të Trajnimeve në EUROSAI, mund të zhvillojnë për stafin e KLSH.
   Do të intensifikohen kontaktet dhe mundësitë e bashkëpunimit me Institutin e Zhvillimit të INTOSAI dhe me strukturat e EUROSAI, sidomos për luftën kundër korrupsionit. Do shihen mundësitë e bashkëpunimit me Gjykatën Europiane të Audituesve, e cila mbikëqyr auditin e jashtëm të vendeve të BE-së, sidomos për rritjen e nivelit të audituesve të performancës. Gjykata ka fuqinë të kontrollojë çdo person ose organizatë që përdor fonde të Bashkimit Evropian, duke përfshirë autoritetet kombëtare në vendet anëtare të BE, institucione të tjera të BE dhe madje edhe vende të tjera jashtë BE që përfitojnë nga fondet e BE. Sipas Vitor Caldeira, President i Gjykatës Europiane te Audituesve, “Gjykata kryen auditime, nëpërmjet te cilave ajo vlerëson mbledhjen dhe shpenzimin e fondeve te BE-së. Ajo ekzaminon nëse veprimet financiare janë regjistruar si duhet dhe deklaruar, nëse ato janë kryer në mënyrë ligjore dhe në bazë të rregullave dhe nëse janë menaxhuar për të siguruar përdorimin me ekonomi te fondeve, efiçiencën dhe efektivitetin e tyre. Gjykata promovon përgjegjësinë dhe transparencën duke ndihmuar Parlamentin Europian dhe Këshillin e Europës që ata të mbikëqyrin zbatimin e buxhetit te BE-së…Ajo i sjell vlerë të shtuar menaxhimit financiar të BE-së nëpërmjet raporteve dhe opinioneve të saj. …Kjo Gjykatë njihet për integritetin dhe paanësinë, për profesionalizmin, efiçiencën dhe cilësinë e auditimeve dhe opinioneve të saj. Hyrja ne fuqi e Traktatit te Lisbonës riafirmoi mandatin e Gjykatës dhe statusin si një institucion qendror i BE-se”(nga fjala e mirëseardhjes në website të Gjykatës, 2010).
   Gjykata Europiane e Audituesve, krahas raporteve të saj të kontrollit financiar, jep mendime dhe rreth legjislacionit financiar të BE dhe veprimit të BE për të luftuar korrupsionin dhe mashtrimin financiar, duke bashkëpunuar me Zyrën Evropiane të Antikrimit Financiar. Në rajon, KLSH do të zhvillojë më tej kontaktet rajonale me strukturat homologe të rajonit, si dhe do të thellohet marrëdhënia me Zyrën e Auditorit të Përgjithshëm të Kosovës(deri tani në website-in e KLSH gjendet vetëm një vizitë e kësaj Zyre në mars 2008), duke dhënë dhe shkëmbyer eksperiencë, si dhe duke kryer trajnime të përbashkëta. Mendoj se krahas marrjes së eksperiencës nga SAI të vendeve më të zhvilluara të BE-së dhe nga ato të vendeve të rajonit, kemi shumë për të bashkëpunuar reciprokisht me strukturën e re të auditimit suprem të Kosovës.
6. Zhvillim i burimeve njerëzore të KLSH në nivelin e parametrave të kërkuar nga standardet e INTOSAI(Rezoluta e Meksikos 2007 dhe e Afrikës se Jugut 2010) dhe në përputhje me sfidat për të luftuar me efikasitet korrupsionin
   Rezoluta e Kryetarëve të Institucioneve të Auditimit Suprem të vendeve të Evropës Qendrore dhe Lindore, si dhe të Gjykatës Europiane të Audituesve në takimin e tyre në Pragë në tetor 1999, në Rekomandimin e saj të Shtatë shprehet: “Institucionet e Larta të Kontrollit(SAI) duhet të sigurojnë se burimet e tyre njerëzore dhe financiare përdoren në mënyrë efiçiente për të mundësuar ushtrimin më efektiv të mandatit të tyre. Për këtë qëllim, SAI-t kanë nevojë të zhvillojnë dhe institucionalizojnë politika dhe masa të duhura për të garantuar që Institucioni Suprem i Auditimit të jetë tërësisht i organizuar për të prodhuar punë auditi dhe raporte efektive profesionale dhe të një cilësie të lartë”. Cilësia dhe profesionalizmi do të jenë fjalët kyçe të punës së çdo anëtari të stafit të KLSH, mbas integritetit dhe pavarësisë. Audituesi i KLSH do t’i largohet klishesë së gjobëvënësit apo deklarimeve për bujë, një formatim ky i hasur shpesh, për fat të keq, në të shkuarën. Ç’ka është më e rëndësishme, KLSH do t’i largohet “zbulimeve” të shpërdorimeve hipotetike. Çdo nëpunës i KLSH do të vlerësohet për punën e tij/saj mbi kritere të sakta dhe të qarta profesionale dhe integrale, duke respektuar kërkesat e Ligjit Nr. 8549, datë 11.11.1999 ”Për Statusin e Nëpunësit Civil”, Ligjin 9131 datë 08.09.2003 “Për Rregullat e Etikës në Administratën Publike” dhe Ligjit Nr. 9367, datë 07.04.2005 “Për Parandalimin e Konfliktit të Interesave në Ushtrimin e Funksioneve Publike”.
   Do të realizohet përshkrimi i ri i punës së secilit, i bazuar mbi standardet INTOSAI për punonjësit e institucioneve supreme të auditimit, të përmbajtura në dy Deklaratat e fundit Meksiko 2007 dhe Johanesburg 2010, me synimin e sigurimit të audituesve dhe nëpunësve me integritet të lartë moral dhe profesional, të varur vetëm nga Kushtetuta, ligji dhe Kodi i Etikës i KLSH. Në bashkëpunim me Fakultetin e Ekonomisë së Universitetit të Tiranës dhe me universitetet e tjera të vendit, KLSH do të organizojë një konferencë vjetore për të sjellë mendimin më të avancuar në fushën e auditimit financiar dhe atij të performancës, mbi bazën dhe të eksperiencave konkrete, duke promovuar specialistët më të zotë dhe rezultativë të tij. Mbi bazën e Nenit 20 të Ligjit organik të KLSH për trajnimin e audituesve, të gjithë audituesit e institucionit do të trajnohen në vijimësi për të përmbushur detyrat e tyre në mënyrë profesionale dhe duhet ta gjejnë veten në respektimin rigoroz të standarteve të etikës së audituesit dhe të standardeve ndërkombëtare INTOSAI.
7. Përmirësim i transparencës në marrëdhëniet me publikun, nëpërmjet një partneriteti të gjerë me median dhe me organizatat jo-fitimprurëse që luftojnë korrupsionin
   Sipas Magnus Borge, Drejtori i Institutit të Zhvillimit të INTOSAI, roli luftues dhe parandalues ndaj korrupsionit për SAI-t rritet shumë dhe me bashkëpunimin e tyre efikas me mediat. “SAI-t mund të luajnë një rol të madh në luftën ndaj korrupsionit, duke komunikuar dhe bërë publike rreziqet e korrupsionit dhe rastet e praktikave korruptive, kur këto janë identifikuar. Ky rol përfshin rritjen e ndërgjegjësimit publik për rëndësinë e transparencës dhe të përgjegjësisë së mbajtjes së llogarive, duke prodhuar raporte auditimi me vlerë dhe në kohën e duhur, të cilat aksesohen nga publiku (“Roli i SAI në luftën kundër korrupsionit”, broshurë e përbashkët e INTOSAI me Transparency International, 2008). Borge po ashtu vëren se disa SAI kanë vendosur lidhje me mediat për të deklaruar në publik rastet e mashtrimit financiar dhe korrupsionit. Ky përafrim duhet të jetë në fokus të punës së përditshme të KLSH me mediat dhe organizatat jo-fitimprurëse që luftojnë korrupsionin. KLSH ka nevojë të fitojë akses në publik dhe për këtë i duhet:
   a) të transformojë rrënjësisht faqen e saj në internet, duke vendosur lidhje(links) me strukturat e tjera shtetërore që luftojnë korrupsionin dhe pse jo, dhe me OJF-të aktive në këtë fushë;
   b) të furnizojë periodikisht me informacion rrjetet e mediave elektronike dhe të shtypit të përditshëm, të interesuara për mirëmenaxhimin e pronës publike;
   c) të bashkëpunojë si partner në botimin e revistave profesionale të fushës, duke kontribuar me kumtesa dhe ese nga anëtarët më aktivë të stafit të tij;
   d) të rrisë aksesin e buletinit periodik të KLSH në aktorët kryesorë të opinionit publik, si mediat, opinionistët dhe OJF-të e angazhuara kundër korrupsionit dhe/ose të interesuara për bashkëpunim.
   KLSH ka nevojë parësore për një investim të plotë në kuptimin e tërësishëm nga publiku të misionit të tij dhe të aktiviteteve që kryen, si dhe në përmirësimin e imazhit aktual. Për këtë do të përgatisim një strategji komunikimi 2012-2015, që të synojë rritjen e aksesit dhe kuptimin e plotë në publik të misionit dhe rolit të KLSH, si luftues dhe parandalues i korrupsionit dhe i abuzimeve me pronën shtetërore, si dhe të rolit të tij orientues dhe ndreqës në performancën e institucioneve publike që kontrollon. Një strategji e tillë do të pajiset me një plan konkret veprimi 2012-2015, duke mundësuar tryeza të rrumbullakëta informacioni dhe konsultimi me OJF-të që luftojnë korrupsionin dhe/ose të interesuara për bashkëpunim, si dhe me media.

Botuar ne Gazeta Panorama, 8 Nëntor 2011
Dëshmitë e shkruara dhe analizat ndërtekstuale që mund tëi bëjmë njërës apo tjetrës vepër letrare që konsiderohet si letërsi e burgut, mund të jenë shpeshherë më të vlefshme se arkivat e zyrtarizuara. Nëse letërsia shqipe është larguar nga kushtëzimet e normave të realizmit socialist, ajo nuk ka mundur dot të largohet nga kushtëzimet ideologjike, politike dhe militanteske. Duke e parë këtë qëndrim që anon prej këtyre kushtëzimeve mbi njërin autor apo tjetrin, unë e ndiej të nevojshme të përpiqem modestisht të kontribuoj për të vendosur në ëpeshoren e drejtësisëë vlerat e një letërsie të lënë qëllimisht në harresë.
Letërsia e burgjeve do të jetë domosdo e ndryshme në protokollin e vlerave për dy arsye: së pari, se nuk është e censuruar për të thënë të vërtetat nga më të paimagjinueshmet që gjejmë pikërisht te këta autorë dhe që janë parë me sytë e tyre; së dyti, se nuk ngrihet asnjë fabul mbi kushtëzimet e metodës së realizmit socialist, me në qendër një hero komunist steril (ai nuk bënte kurrë gabime, madje as dashuri, nuk puthej kurrë, në filma e teatër jo dhe jo, por edhe në romane me të dashurën fliste për partinë dhe luftën e klasave), pastaj vinte personazhi negativ që gjithmonë ishte i mundur, zakonisht intelektual ëmikroborgjezë që klasa punëtore e ndonjë fabrike apo miniere e vë me shpatulla për muri dhe ose i mëson ideologjinë komuniste, ose ëe lufton pa mëshirë atëë, e një seri skenarësh të tjera fantazmagorike; së treti, kjo është një letërsi që ngrihet mbi emocionet njerëzore të vetë të burgosurve që përjetojnë pasione, ëndrra, ankth, frikë, gëzim, lumturi, virtyt, krenari, dashuri, nga ana tjetër, ekzistojnë edhe emocionet e persekutorëve që përjetojnë sadizmin, xhelozinë, prepotencën, arrogancën, cinizmin, epshet etj. A nuk janë disa prej këtyre veprave letrare kryevepra në letërsinë tonëë! A nuk është emocioni dhe ndjenja vetë thelbi i letërsisë dhe arteveë Atëherë pse gabimisht mendohet se letërsia e burgut ënuk ndryshoi asgjë në protokollin e vlerave të letërsisë sonëë!
Këtu luhen Komedi Hyjnore Danteske, tragjedi Shekspiriane e Eskilianeë E, si për koincidencë, (një djall e merr vesh sepseë) gjyqet në diktaturë zhvilloheshin në salla kinemaje apo teatri të qyteteve të mëdha, ndërsa në rrethet e komunat e vogla zhvilloheshin sërish në qendrat kulturore.
Përderisa kjo luftë e egër klasash bëhej edhe kundër shkrimtarëve, madje duke i mëshuar më tepër, duhet pohuar se ata i përkisnin disidencës, të shprehur me gjuhën e tyre, letrare, sipas talentit që u kish dhënë Zoti. Ndaj disidenca artistike shqiptare nuk duhet kërkuar në letërsisë zyrtare shqiptareë Madje kjo ëështje sot është futur në një rreth debatesh të ashpra, ku rolin e disidencës letrare përpiqen tëua akordojnë shkrimtarëve që shkruan gjithë jetën e tyre pro metodës së realizmit socialist.
Unë, personalisht, sot në demokraci do ta mirëkuptoja ëdo formë debati dhe dialogu letrar, shkencor dhe politik, por nuk do të kuptoja dot kurrë indiferencën e studiuesve, kritikëve, intelektualëve tanë për vlerat, emocionet, filozofinë dhe rëndësinë e letërsisë së burgut.
Për ta rishikuar me një sy tjetër këtë letërsi, meqë unë nuk e shoh me vend të tejkaloj kompetencat e një kritike të mirëfilltë, u kam bërë një mënyrë studimi deskriptive veprave letrare dhe kujtimeve e ditarëve historikë.
Vështrimi im analitik në këtë studim është shtrirë në tri rrafshe:
1) të fabulës (përfaqësuar nga përzgjedhja e tematikave dhe autorëve);
2) të subjektit (përfaqësuar nga përzgjedhja e fragmenteve) dhe
3) në rrafshe krahasuese (ku vihet re se të njëjtat ngjarje historike nuk kanë devijime të së vërtetës nga njëri autor te tjetri).
Jam i vetëdijshëm se romanet dhe librat-ditarë të të burgosurve të diktaturës nuk kanë pompozitet, nuk bërtasin me reklama në treg, as nuk tregojnë as përralla të bukura me komunizëm e patriotizëm e entuziazëm revolucionar, por tregojnë atë që qëndronte pikërisht nën petkun verbues të këtyre përrallave komuniste. Madje për ta argumentuar më tej hipokrizinë e atyre që pushkatonin njerëz, na mjafton fakti që aktualisht në shtypin e përditshëm janë rigjallëruar rubrikat apo librat e tipit ëDossierë me personazhe liderët kriminelë komunistë: ëSi e njoha Mehmet Shehunë apo ëSi e njoha Ramiz Alinëë, Enver Hoxhën dheë Kadri Hazbiun eë Koëi Xoxen, e pjestarë të tjerë të nomenklaturës së lartë të diktaturës.
Duket sikur një dorë misterioze dublon zërat e gabuar në kujtesën tonë. Prandaj, për të mos e pasur kujtesën e shkurtër, duhet paraprirë, sië e kemi thënë dhe herë të tjera, jo vetëm me hapjen e dosjeve, por edhe me dëshmitë që vijnë prej veprave letrare dhe artistike. Pa u nënvleftësuar as njëra, as tjera mënyrë, ne sot duhet të ndezim dritën mbi bodrumet e errëta arkivore të diktaturës.
Një analizë e mirëfilltë e këtyre veprave na shton përgjegjësinë për të qenë më konsekuentë në rrugën e së ardhmes. Fatet e veprave janë të lidhura me fatet njerëzore. Nëse kemi mohuar një vepër me vlerë, kemi përjashtuar një arritje njerëzore, një vlerë që është pasuri e mbarë shoqërisë sonë. Që të mos bëjmë më atë që bënë paraardhësit tanë, duhet të rikthehemi tek këto kujtime dhe aq më tepër tek ajo lloj letërsie që lidh të gjitha hallkat historike të këputura e të panjohura të historisë së kombit tonë.
Brenda burgjeve ishte izoluar drita dhe shpresa e kombit dhe mesazhet e tyre i kapërcejnë dhimbjet, kohërat dhe pragjet historike. Ata që u pushkatuan ishin të shkolluar në Perëndim dhe në vatrat më të mira të edukimit në Shqipëri. Sigurisht që do ta kishin me vete prirjen për ta drejtuar zhvillimin dhe rindërtimin e vendit drejt Perëndimit.
Puna ime në shkrimet mbi letërsinë e burgut le të konsiderohet si dhënie e një kontributi modest, por shumë të sinqertë, duke ndjerë dhe prekur nga afër më shumë se kurrë të vërtetën. Kjo më jep të drejtë që, duke apeluar për vështrime më të thella e studime akademike të tyre, tëia bëj lexuesit dhe studiuesit të radhës sa më të dobishme, plotësuese e përditësuese. Këtë e bëj në shërbim të njohjes së të Vërtetës, por edhe të Autorëve, Muza të Qëndresës, që mbetën heronj të vërtetë, qëndrestarë të letrave, edhe pse mbylleshin në biruca, torturoheshin dhe iu griseshin veprat për dalje ëjashtë vijësë dhe u privohej botimi në kohën e diktaturës.
*Ky shkrim është marrë me shkurtime nga eseja ëApologjia e letërsisë së burgutë në librin më të fundit të Bujar Leskajt, ëMuzat e qëndresësë, në të cilin janë analizuar veprat e autorëve Vilson Blloshmi, Astrit Delvina, Pjetër Arbnori, Visar Zhiti, Bedri ëoku, Fatos Lubonja, Koëo Kosta, Makensen Bungo, Henrik S. G. (Henrik Gjoka), Drita ëomo, Uran Kalakula, Havzi Nela, Musine Kokalari, Ejëll ëoba, Luan Myftiu, Amik Kasoruho, Beqir Ajazi, Ahmet Bushati, Leka Toto, Lekë Tasi, Petraq Kolevica, Gëzim ëela, Halil Laze, Gëzim Hajdari, Fatbardha Mulleti.

Gazeta Panorama, Opinion e Mërkurë, 22 Qershor 2011.

Nga BUJAR LESKAJ. Sot, në Shqipëri, është rritur shqetësimi lidhur me kreditë bankare dhe vështirësitë që këto të fundit hasin gjatë procesit të ekzekutimit të kolateralit për ata klientë që nuk kanë shlyer në kohë detyrimet. Duke marrë parasysh faktin që SHBA dhe Europa sapo kaluan një krizë financiare, nga e cila, direkt apo indirekt, u prek edhe Shqipëria, mendoj se shqetësimet lidhur me sistemin bankar janë të rëndësishme jo vetëm për këto të fundit, por edhe për krejt ekonominë. Këtu dua të veëoj se është i rëndësishëm gjithashtu krijimi i një klime të përshtatshme mes bankave dhe bizneseve që financohen prej tyre. Dyshoj se pakkush, qoftë Banka e Shqipërisë, dhe aq më pak sistemi bankar, ndiejnë shqetësimin e duhur lidhur me klimën bankë-biznes. Ekzekutimi i kolateralit Kolaterali apo prona e lënë peng në bankë, në mënyrë që kjo ta shesë kur klienti nuk shlyen kredinë, duhet parë gjithnjë e më shumë si një mënyrë për tëi nxitur bizneset dhe individët të shlyejnë kredinë. Duke ndjerë shqetësimin e bankave lidhur me kreditë e këqija, nuk mund ta kundërshtojmë as logjikisht dhe aq më pak teorikisht, këtë praktikë. Por, mendoj se ka gjithmonë hapësira për tëu shfrytëzuar në mënyrë që kredia të mbyllet me shlyerjen e detyrimeve nga bizneset pa shkuar tek ekzekutimi i kolateralit. Natyrisht, gjithmonë do të ketë biznese dhe individë për të cilët janë shterur të gjitha mundësitë dhe shpresat për një përfundim të tillë. Ajo që duhet shmangur është trajtimi i ftohtë i problemit nga ana e bankave. Për mendimin tim, bankat janë në të njëjtën ëvalleë si dhe bizneset, të cilave dikur u kanë besuar duke u dhënë kredi. Kështu që mendoj se brenda një hapësire të logjikshme duhen gjetur mundësitë për riskedulimin (ristrukturimin) e kredisë për bizneset me probleme në pagesën e kësteve të kredisë bankare.

Arsimi dhe sistemi edukativ i shkollës sonë, veëanërisht këto vitet e fundit, kanë fituar një status përparësor në programin e qeverisjes së djathtë, ashtu sië i takon traditës së saj identitare e ashtu sië i nevojitej kësaj pjese të rëndësishme të së ardhmes së shoqërisë sonë drejt integrimit në BE. Megjithatë, përtej investimeve infrastrukturore (shkolla të reja, pajisje shkollore e laboratorike, internet) që MASH dhe aparati i saj ministror ka ditur me aftësi të ëojnë përpara, sidomos në dy vitet e fundit, një raport i ri pozitiv është krijuar edhe me politikat arsimore, kulturore-kombëtare, ato që kanë të bëjnë me edukimin e brezit të ri dhe në gjatësi vale me kërkesat e kohës, të tregut dhe destinacionit europian që kërkohet nga të gjithë ne. E, në këtë politikëbërje, investim strukturor, një prioritet vendimtar ka qenë financimi i përvitshëm dhe konsistent i kryer me porosinë dhe shqetësimin personal të Kryeministrit të vendit, Prof. dr. Sali Berisha dhe i sinkronizuar drejt nga ministri i Arsimit, Prof. dr. Myqerem Tafaj, për fondin e pasurimit të bibliotekave të arsimit bazë dhe atij të mesëm. Në përgjigje të një thirrjeje të hedhur në vite nga politikat kulturëformuese të shoqërisë civile, por edhe nga vetë botuesit shqiptarë dhe nevojat e tyre për treg, kjo qeveri ka arritur të krijojë për herë të parë një vijimësi në vite investimesh drejt librit, duke rrokur këtë zë të rëndësishëm që synon kryesisht edukimin, dhe jo vetëm mësimin e brezit tonë të ri.

^{Botuar ne Gazeten Panorama, Opinion e Premte, 3 Qershor 2011.}

 Nga BUJAR LESKAJ.

Sot, në Shqipëri, është rritur shqetësimi lidhur me kreditë bankare dhe vështirësitë që këto të fundit hasin gjatë procesit të ekzekutimit të kolateralit për ata klientë që nuk kanë shlyer në kohë detyrimet. Duke marrë parasysh faktin që SHBA dhe Europa sapo kaluan një krizë financiare, nga e cila, direkt apo indirekt, u prek edhe Shqipëria, mendoj se shqetësimet lidhur me sistemin bankar janë të rëndësishme jo vetëm për këto të fundit, por edhe për krejt ekonominë. Këtu dua të veëoj se është i rëndësishëm gjithashtu krijimi i një klime të përshtatshme mes bankave dhe bizneseve që financohen prej tyre. Dyshoj se pakkush, qoftë Banka e Shqipërisë, dhe aq më pak sistemi bankar, ndiejnë shqetësimin e duhur lidhur me klimën bankë-biznes.
Ekzekutimi i kolateralit 
Kolaterali apo prona e lënë peng në bankë, në mënyrë që kjo ta shesë kur klienti nuk shlyen kredinë, duhet parë gjithnjë e më shumë si një mënyrë për tëi nxitur bizneset dhe individët të shlyejnë kredinë. Duke ndjerë shqetësimin e bankave lidhur me kreditë e këqija, nuk mund ta kundërshtojmë as logjikisht dhe aq më pak teorikisht, këtë praktikë. Por, mendoj se ka gjithmonë hapësira për tëu shfrytëzuar në mënyrë që kredia të mbyllet me shlyerjen e detyrimeve nga bizneset pa shkuar tek ekzekutimi i kolateralit. Natyrisht, gjithmonë do të ketë biznese dhe individë për të cilët janë shterur të gjitha mundësitë dhe shpresat për një përfundim të tillë. Ajo që duhet shmangur është trajtimi i ftohtë i problemit nga ana e bankave. Për mendimin tim, bankat janë në të njëjtën ëvalleë si dhe bizneset, të cilave dikur u kanë besuar duke u dhënë kredi. Kështu që mendoj se brenda një hapësire të logjikshme duhen gjetur mundësitë për riskedulimin (ristrukturimin) e kredisë për bizneset me probleme në pagesën e kësteve të kredisë bankare.

Gazeta Panorama. Date 19 Maj 2011.

BUJAR LESKAJ

Diskutimet e shumta në lidhje me rezultatin e këtyre zgjedhjeve vendore, nëse do të donim të jenë të plota dhe të thella natyrshëm, duhet të shihen nëpër disa rrafshe. Partitë politike, të gjitha, pa përjashtim, punuan për të bindur jo thjesht ëelektoratin e tyreë, por qytetarin në përgjithësi që të votojë. Partia Demokratike, ajo Socialiste, LSI dhe aleatët e tyre kanë bërë gjithëka për të tërhequr ëtrupën elektoraleë së pari, sa më numerikisht në kutitë e votimit, pavarësisht orientimit të votës. Në fund të fundit, kjo është një arritje e shënuar e kësaj fushate, që ta stimulojmë qytetarin të ushtrojë të drejtën e votës, si e drejta e parë thelbësore demokratike. Nëse këto zgjedhje do tëi shihnim në këndvështrimin politik, pra, ashtu sië u parashtruan qartësisht nga ana e opozitës, sidomos nga kreu i Partisë Socialiste, e jo ashtu sië duhej të ishin në të vërtetë, atëherë duhet të nënvizojmë rezultatin e fitores së bujshme të Koalicionit për Qytetarin në rang vendi, me një epërsi të thellë prej mbi 140 mijë votash.

Botuar ne Gazeten Panorama, Premte 6 MAJ 2011

Nga Bujar LESKAJ

Po ta vishnim mendimin tonë me fuqinë depërtuese dhe rrëmuese, të ftohtë e të kthjellët,ë të një syri të tretë, larg nga pasionet partiake dhe idealet politike, pa dyshim që do të na binte menjëherë në sy rrugëtimi i ndryshëm kah elektoratit i partive kryesore, por unë sot dua të theksoj korrektesën e administratës shtetërore në këtë fushatë, në mospërdorjen e saj politikisht në favor të kandidatëve të maxhorancës. Ja përse e nënvizojmë këndvështrimin e një syri të tretë, pasi pikërisht i tillë duhet të jetë edhe syri vështrues i administratës publike dhe i gjithë aparatit shtetëror në lidhje me këtë fushatë vendore e me të gjitha fushatat elektorale. Edhe pse kemi këndvështruar edhe herë të tjera rrugëtimin e ndryshëm të koalicioneve nëpër mitingje, qasjen nëpër shtyp e media, përsëri ajo që ka ngelur në hije apo e pazëshme, ka qenë roli konstruktiv e mosndërhyrës i qeverisë dhe i të gjitha hallkave të mekanizmit që vërtiten rreth saj, në zbatim të ligjit e në veëanti të përgjigjes ndaj urdhrit, porosisë, shqetësimit dhe orientimit të Kryeministrit, si personi i parë përgjegjës për këtë administratë publike. Ka qenë një histori e trishtë për shumë fushata tëë mëparshme problemi i ndërhyrjes abuzive apo shprehur ndryshe i mosheshtjes së shtetit, i aktivizimit apo i mosaktivizimit të administratës së tij në Bllok dhe me tërë resurset dhe fuqinë e vet organizative, nëpër mitingje e mbledhje partiake, apo përdorimi i strukturave policore etj. Paralajmërimet kanë qenë të shpeshta kësaj here edhe nga OJF, veëanërisht për përdorimin e fëmijëve dhe nxënësve në këto mitingje. Por, ndoshta për herë të parë gjatë gjithë këtyre viteve, Kryeministri dhe qeveria kërkoi, synoi dhe në vija të përgjithshme (pa anashkaluar shembuj të veëantë e të izoluar që dalin jashtë trendit kryesor), po ia arrin qëllimit tëi japë pikënisje një stine të qetë, pa zhurmë e në ëhijenë e punës dhe projekteve qeveritare, duke mos lejuar përdorimin e resurseve të administratës publike politikisht, pikërisht në zemër të një fushate që nga kundërshtarët politikë, po përpiqet me të gjitha marifetet dhe artificat të përndizet e të përfutet në vorbullën e një konflikti të ashpër politik, konflikt i cili na dëmton të gjithëve, qeverinë, opozitën e mbi të gjitha zgjedhësit. Gjuha, ashtu si veprimet e opozitës nuk kanë arritur të shprishin atë qëllim të qartëcaktuar për një qasje jo negative ndaj qytetarit, por një qasje alternative.

Gazeta Panorama, 24 Prill 2011

BUJAR LESKAJ 

Ndodh jo rrallë që kur sheh një slogan, apo dhe ndonjë parullë që të del shpesh përpara, vetanaliza e brendshme e lidh me gjëra të njohura që ti në të shkuarën i ke parë, dëgjuar, lexuar apo studiuar diku. Në këtë vetarsyetim të ndikon shpesh dhe shtypi mediatik që mundohet tëu japë një shpjegim dyshimeve të tua. Por, në rastin për të cilin po shkruaj këto dy rreshta, lidhja nuk ka të bëjë me atë shpjegim të thjeshtë të një ekuivalence të ngjarjeve që të përsëriten, por pikërisht me titullin e një libri që ti e ke lexuar me shumë dëshirë në të shkuarën dhe që pa dashur e lidh me atë që lexon dhe e sheh të përsëritur shumë këtë periudhë. Dhe, kur është fjala për një libër humoristik, me tendencë të theksuar të një sarkazme të fortë, e një autori mjeshtër të kësaj gjinie, bëhet më i vështirë përqasja e titullit me atë që sheh në rrugë, por jo dhe i pamundur. Në këtë rast bëhet fjalë për shkrimtarin turk Azis Nesin dhe librin e tij ëE vetmja rrugë.

Gazeta 55, 21-04-2011 / Nga Bujar Leskaj

Fushata elektorale për Bashkinë e Tiranës në dinamizmin e vet, po vërteton se, kandidati i sloganit ëE vetmja rrugëë, nuk është në gjendje të prodhojë asnjë vizion apo alternativë moderne për tëu diferencuar me kandidatin Basha, por vetëm tensionim të tejskajshëm të klimës e situatës në vend. Zoti Rama harron se është kandidat për kryetar bashkie në Tiranë dhe kërkon të flasë vetëm si kryetar Partie, por ai nuk mund të flasë dot me ëmegafonin e kryetarit socialistë sepse nuk arriti asnjë prej objektivave të proklamuar bujshëm prej tij, në 2009, as fitoren në zgjedhje, as hapjen e kutive, as zgjedhjet e parakohshme. Fushata zgjedhore në Tiranë ka afro dy javë që ka filluar e, tashmë jemi në gjendje për të gjykuar mbi mënyrën dhe strategjinë se si, secili nga kandidatët për Tiranën, është duke zhvilluar fushatën e tij. Mbi të gjitha, një gjë duket qartë: edhe pse është një fushatë vendore, edhe pse në thelb të saj duhet të qëndrojnë zgjidhjet për problemet e qytetarit, kandidati socialist preferon të flasë politikisht me një gjuhë të ashpër, duke e shtjelluar argumentin në nivelin politik qendror, sikur të bëhej fjalë për zgjedhje të përgjithshme dhe jo vendore. Përse zoti Rama ka zgjedhur këtë gjuhë të ashpërë Përse ai po i mëshon dhunës verbale dhe konfliktit në ëdo rast dhe në ëdo takim të tijë Përse përdor një gjuhë përbuzëse edhe kur nuk është aspak e nevojshmeë Përse ai po diferencohet negativisht kaq dukshëm nga rivali i tij, zoti Bashaë Argumenti kryesor i kësaj ëstrategjieë, është fakti i padiskutueshëm që Rama në këto zgjedhje nuk po kërkon bashkinë, por qeverisjen qendrore, nëpërmjet një shantazhi të paskrupullt politik.